Αναδημοσιεύσεις

Από τις ζωηρές συζητήσεις εκείνης της περιόδου ξεχωρίζει η αντιπαράθεση ανάμεσα σε δύο γνωστούς μαρξιστές φιλοσόφους, τον Κάρελ Κόσικ και τον Ιβάν Σβίτακ. Σε μια σειρά άρθρων του με τίτλο «Η τωρινή μας κρίση», ο Κόσικ, που ήταν μέλος της Κ.Ε. του Κομμουνιστικού Κόμματος και θεωρητικός της νέας πορείας, αφού σημείωνε ότι επί Νοβότνι ο τσεχοσλοβακικός σοσιαλισμός είχε εκφυλιστεί σε ένα είδος «γραφειοκρατικής δικτατορίας», πρότεινε τη θεμελίωση ενός δημοκρατικού σοσιαλιστικού συστήματος, που θα δίνει κεντρικό ρόλο στους εργαζομένους, με τη δημιουργία οργάνων άμεσης δημοκρατίας, όπως είναι τα εργατικά συμβούλια. Ο Σβίτακ, που είχε αποχωρήσει από το κόμμα στη δεκαετία του 1960, απάντησε στον Κόσικ σε άρθρο του με τίτλο «Η δική σας τωρινή κρίση». Ο Σβίτακ τόνιζε ότι στην Τσεχοσλοβακία του 1968 είχε απλώς υιοθετηθεί ένα πρόγραμμα εσωτερικού εκδημοκρατισμού του Κομμουνιστικού Κόμματος, το οποίο ωστόσο συνέχιζε να περιθωριοποιεί τη μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού. Χωρίς να αμφισβητεί τις καλές προθέσεις των μεταρρυθμιστών κομμουνιστών, ο σοσιαλιστής Σβίτακ θεωρούσε ότι το πιο σοβαρό ελάττωμα του προγράμματός τους ήταν το ότι συνέχιζε να αποκλείει την ύπαρξη πολιτικών κομμάτων διαφορετικών από το Κομμουνιστικό, όχι κατ’ ανάγκην αντίθετων σε αυτό, αλλά τουλάχιστον αυτόνομων από αυτό. Η βίαιη συντριβή της «Ανοιξης της Πράγας», τον Αύγουστο του 1968, δεν έθεσε αμέσως τέρμα στις συζητήσεις και τις πολεμικές. Τον Δεκέμβριο του 1968, ο Κούντερα δημοσίευσε ένα κείμενο, στο οποίο υποστήριζε ότι, παρά την ήττα, η «Ανοιξη της Πράγας» ήταν μια εμπειρία με οικουμενική σημασία, γιατί αντιπροσώπευε την πρώτη απόπειρα να συμφιλιωθεί ο σοσιαλισμός με τη δημοκρατία, να οικοδομηθεί μια κοινωνία νέου τύπου, ανώτερη από τα αντίπαλα συστήματα που υπήρχαν σε Ανατολή και Δύση. Ο Χάβελ τού απάντησε, τον Φεβρουάριο του 1969, υποστηρίζοντας ότι οι μεγάλες κατακτήσεις της «Ανοιξης της Πράγας» (η κατάργηση της λογοκρισίας, ο σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων κ.λπ.) δεν ήταν παρά η αποκατάσταση ελευθεριών που υπήρχαν τριάντα χρόνια νωρίτερα στην Τσεχοσλοβακία και που ίσχυαν σε όλες τις άλλες δημοκρατικές χώρες. Στον νεαρό θεατρικό συγγραφέα, ο λόγος του Κούντερα φαινόταν σαν μια απόπειρα να παρουσιάσει μια καταστροφή σαν ηθική νίκη, σαν μια φυγή από τη σκληρή και δυσάρεστη πραγματικότητα. Με αυτόν τον τρόπο, όμως, ο Κούντερα εμπόδιζε τους συμπατριώτες του να εκτιμήσουν αντικειμενικά την κατάσταση και να υποβάλουν σε κριτική «τα ιδεολογικά τους δόγματα, τις προκαταλήψεις και τις αυταπάτες τους». Στην πολεμική παρενέβη και ο Κόσικ, υποστηρίζοντας ότι η «Ανοιξη της Πράγας» δεν αποσκοπούσε σε μιαν απλή επιστροφή στην κανονικότητα των κοινοβουλευτικών δημοκρατιών. Η σημασία της για την παγκόσμια ιστορία προέκυπτε ακριβώς από τον φιλόδοξο στόχο της δημοκρατικής αναγέννησης του σοσιαλισμού.

Ο Μπογδάνος, ο φράκτης, οι προετοιμασίες για έναν ακήρυχτο πόλεμο, οι Ταλιμπάν που (δήθεν) καθησυχάζουν και τρομοκρατούν, η πολιτισμένη Ευρώπη, που θωρακίζεται, ο χριστιανικός κόσμος, που αδιαφορεί για το... πλησίον του, οι Αμερικάνοι, τα οικονομικά συμφέροντα, οι άλλες μεγάλες δυνάμεις, που κάνουν το δικό τους παιχνίδι. Και πίσω, μπροστά από όλα αυτά, άνθρωποι, στοιχειώδη δικαιώματα που δολοφονούνται βίαια. Μειονότητες, γυναίκες, ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, παιδιά.... Ένας ολόκληρος κόσμος υπό διωγμό, μια κοινωνία αλυσοδεμένη στα γρανάζια του θρησκευτικού μίσους, της ανδροκρατίας, του φανατισμού της αμάθειας. Οι σκηνές που φτάνουν στα μάτια μας υπερβαίνουν τη φαντασία μας, συγκλονίζουν. Η απελπισία σε όλο το θλιβερό μεγαλείο της και η θέληση για ζωή, θαυμαστή και μεγαλειώδης. Δεν μπορεί παρά να είμαστε με τους κατατρεγμένους, με τις διωκόμενες, με όσες και όσους επιχειρούν να γλιτώσουν από το μένος και το μίσος των Ταλιμπάν. Και ναι, δεν μπορεί παρά να σιχαινόμαστε τους απάνθρωπους φράχτες, που στήνονται σε όλη την Ευρώπη (ασφαλώς και τους δικούς μας), τις επαναπροωθήσεις προσφύγων, τα πολεμικά ανακοινωθέντα, το σκοταδισμό των "πολιτισμένων"... Δεν χωρούν μεν αλλά,. Απάντηση στους Ταλιμπάν του Αφγανιστάν δεν μπορεί να είναι οι Ταλιμπανισμός της ελληνικής και παγκόσμιας ριζοσπαστικής δεξιάς. Να μην δειλιάσουμε να υπερασπιστούμε τις ουμανιστικές αξίες, τον ανθρωπισμό, τη δημοκρατία, την ελευθερία και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Οι ανατριχιαστικές δηλώσεις των διαφόρων της δεξιάς και ακροδεξιάς, οι ιδέες τους, πολεμούνται επιθετικά με τις δικές μας ιδέες, τις δικές μας αξίες, τις δικές μας πράξεις. Η ανελευθερία θα νικηθεί αν υπερασπιστούμε σθεναρά, με πάθος και χωρίς ερωτηματικά της ελευθερία και τα δικαιώματα.

Στην επίσκεψη μας αυτή διαπιστώσαμε την όξυνση των προβλημάτων διαβίωσης στις φυλακές, προβλημάτων που εντείνονται από τα περιοριστικά μέτρα λόγω covid-19 και παίρνουν ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις λόγω των ελλείψεων στο προσωπικό (μεγάλη έλλειψη στον Ελεώνα) και στον υπερπληθυσμό των κρατουμένων (στο Μαλανδρίνο οι 110 περίπου υπεράριθμοι κρατούμενοι κοιμούνται καταγής.) Διαπιστώσαμε επίσης, για μία ακόμη φορά τα ιδιαίτερα προβλήματα που δημιουργεί η απαράδεκτη εγκατάσταση μιας φυλακής δεκάδες χιλιόμετρα μακριά από μια μικρή έστω πόλη (Μαλανδρίνο-Άμφισσα) με τους κρατούμενους, αλλά εν μέρει και τους εργαζόμενους στο έλεος της αρρώστιας, της  πυρκαγιάς (λίγο πιο πέρα σταμάτησαν προχθές μόλις οι φλόγες), της απομόνωσης. Με τα επισκεπτήρια για τις οικογένειες των κρατουμένων σχεδόν αδύνατα, με τους αδειούχους ή αποφυλακισμένους κρατούμενους να περπατούν χιλιόμετρα στον καύσωνα η στο χιόνι λόγω έλλειψης μέσων μεταφοράς για να φτάσουν κάπου. Μία δυσπρόσιτη περιοχή που κάνει ακόμη και την διαθεσιμότητα ειδικών επιστημόνων (γιατρών, ψυχολόγων κλπ) σπάνια περίπτωση με αποτέλεσμα τεράστια κενά. Με λίγα λόγια συνθήκες που κάνουν αφόρητη την ζωή των κρατουμένων, αλλά δυσκολεύουν εξαιρετικά και τις προσπάθειες των εργαζομένων και της διεύθυνσης να βρουν λύσεις. Τέλος διαπιστώσαμε με λύπη ότι μια σειρά από  πρωτοβουλίες και πρόνοιες "ανοίγματος" των φυλακών και επαφής με τις τοπικές κοινωνίες και την πραγματική ζωή ( σχολεία φυλακών, θεατρικές παραστάσεις,καλλιτεχνικά μαθήματα,αθλητικές εκδηλώσεις, παιδότοποι) πρωτοβουλίες που ενθαρρύνθηκαν και θεσμοθετήθηκαν κυρίως από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ, σήμερα υπό την σκιά και του covid-19 δεν πραγματοποιούνται. Είναι προφανές, ότι κανένα εμπόδιο δεν θα πρέπει να μπει από την νεοσυντηρητική πολιτική ηγεσία του αρμόδιου-αναρμόδιου Υπουργείου ΠΡΟ.ΠΟ, στο να συνεχιστούν αυτές οι ανάσες ζωής αμέσως μόλις οι συνθήκες το επιτρέψουν.

Η Αριστερά ήταν έτοιμη να δεχτεί μια τέτοια συστράτευση, όπως φαίνεται από τη στάση του ΣΥΡΙΖΑ αλλά και του ΚΚΕ. Ο λόγος είναι προφανής. Συστατικό στοιχείο στην ιδεολογία της Αριστεράς είναι η προάσπιση των πολλών, η συλλογική κινητοποίηση και το δημόσιο συμφέρον. Στον αντίποδα, ο δεξιός νεοφιλελευθερισμός προκρίνει το συμφέρον του ατόμου και της ιδιωτικής επιχείρησης. Οταν πρότεινε ο Αλέξης Τσίπρας να καταβληθούν προσπάθειες για την κατάργηση της πατέντας των εμβολίων, ο Κυριάκος Μητσοτάκης ανατρίχιασε και κατέφυγε σε φτηνές ειρωνείες, που βέβαια υποχρεώθηκε να τις καταπιεί, μετά την τοποθέτηση του προέδρου Μπάιντεν. Και μόλις κατέστη φανερό ότι η εκστρατεία εμβολιασμού χωλαίνει, ο πρωθυπουργός δεν δίστασε να μιλήσει για «υγειονομικό σαμποτάζ» εκ μέρους του ΣΥΡΙΖΑ, υπονοώντας ότι η αξιωματική αντιπολίτευση βρίσκεται πίσω από τις κινητοποιήσεις εναντίον των εμβολίων, γεγονός βέβαια απολύτως ψευδές. Μοναδικό επιχείρημα της κυβέρνησης παρέμεινε η μεσοβέζικη στάση του Παύλου Πολάκη, που όμως αμέσως απαντήθηκε από τον Ευκλείδη Τσακαλώτο: «Στη Βουλή, τον ΣΥΡΙΖΑ τον εκπροσωπώ εγώ ως πρώτος κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος. Να το κάνω, λοιπόν, ξεκάθαρο. Η θέση του ΣΥΡΙΖΑ είναι υπέρ του εμβολιασμού. Η θέση του ΣΥΡΙΖΑ είναι ότι δεν μπορεί να αντικαταστήσει κανένα φάρμακο τον εμβολιασμό. Οσοι πιο πολλοί και πολλές εμβολιαστούν άμεσα, τόσο το καλύτερο για τη χώρα». Αυτό που δεν μπορεί να κρύψει η κυβέρνηση είναι το γεγονός ότι οι όποιες επιτυχίες της εμβολιομαχίας στη χώρα μας οφείλονται κυρίως στις δικές της αστοχίες αλλά και σε μια σειρά μικροκομματικών χειρισμών, με τελευταία περίπτωση την άκοπη επίδειξη πυγμής απέναντι σε αδύναμους πολίτες και την επίκληση της απειλής απολύσεων. Αλλά το παρελθόν εκδικείται. Και όσο κι αν δεν θέλει να το παραδεχτεί η κυβέρνηση, αυτοί που πρωταγωνιστούν στο αντιεμβολιαστικό κίνημα είναι σε μεγάλο βαθμό οι ίδιοι που χάιδευε πριν από τρία χρόνια στα «μακεδονικά» συλλαλητήρια κατά της Αριστεράς. Πίσω έχει ο Βουκεφάλας την ουρά.

Οι σημερινοί Λευκοί Κυρίαρχοι, απόγονοι των αυτοκρατοριών που θεμελίωσαν την ισχύ τους στον δουλεμπορικό ξεριζωμό λαών από τον γενέθλιο τόπο τους και στην εκρίζωση γηγενών φυλών από την ίδια τη ζωή, πιστεύουν ακόμα πως η Ιστορία τούς οφείλει, επειδή έθεσαν τη μηχανή της σε ταχεία λειτουργία, τη λειτουργία της «προόδου». Στην πραγματικότητα, αυτοί θα οφείλουν εσαεί στους λαούς που «εκπολίτισαν», και στον βίο των οποίων συνέχισαν να εμπλέκονται ακόμη και όταν κατέκτησαν με αγώνες την ελευθερία τους, όπως οι Αϊτινοί. Ισπανοί, Γάλλοι, Αμερικανοί, όλοι οι Δυτικοί, οφείλουν τώρα να συντρέξουν την Αϊτή, θύμα ενός επιπλέον φονικότατου σεισμού. Και η Ελλάδα οφείλει στους Αϊτινούς. Για διαφορετικούς λόγους. Υπόδουλη η ίδια στους αιώνες που οι Δυτικοί επεξέτειναν τις αυτοκρατορίες τους, έλαβε ένα πολύτιμο δώρο από την Αϊτή τον Φλεβάρη του 1822: την πρώτη αναγνώριση της Ελληνικής Επανάστασης και της ανεξάρτητης Ελλάδας. Ανταποκρινόμενος στην επιστολή του Αδαμάντιου Κοραή, ο Ζαν Πιερ Μπουαγιέ, κυβερνήτης του Χαϊτίου, εκτός από τη θερμότατη επιστολή του έστειλε και ένα καράβι με εθελοντές και 45 τόνους καφέ. Ποια η ανταπόκριση της Ελλάδας σήμερα, μετά τον σεισμό, και μάλιστα στα 200 χρόνια της Επανάστασης; Μια ανάρτηση του υπουργείου Εξωτερικών στο Τουίτερ: «Οι σκέψεις μας είναι με όλους όσους δοκιμάζονται από τον ισχυρό σεισμό που έπληξε την Αϊτή. Εκφράζουμε θερμά συλλυπητήρια στις οικογένειες των θυμάτων. Στις δύσκολες αυτές στιγμές, η Ελλάδα συμπαραστέκεται στον λαό και την κυβέρνηση της Αϊτής». Ψύχρα. 37 λέξεις όλες κι όλες.  70 χαρακτήρες, το ένα τέταρτο των επιτρεπομένων. Ελειψε ένα όντως συγκινημένο πρωθυπουργικό μήνυμα; Μια αποστολή διασωστών; Ενα καράβι με 45 τόνους ειδών πρώτης ανάγκης και απτής συμπαράστασης; Αν όχι τώρα, πότε;

Είναι απαραίτητο, στις τοποθετήσεις μας, να αμφισβητήσουμε τις ιερές αγελάδες του έθνους, όπως οι «αμυντικές δαπάνες». Ας αντιστρέψουμε τα επιχειρήματα: Τι είδους πατριωτισμό και εθνική ευθύνη συνιστά άραγε η αντίληψη ότι, σε τέτοιες συνθήκες, προτεραιότητα έχει η αγορά μαχητικών αεροπλάνων και όχι πυροσβεστικών. Και τι στην ευχή θα υπερασπίζονται τα υπερσύγχρονα μαχητικά, αν συνεχίσουμε έτσι, μια κατακαμένη εθνική επικράτεια και ανθρώπους που θα γίνονται πρόσφυγες στον ίδιο τους τον τόπο; «Όλα πια πρέπει να αλλάξουν», «όλο το αναπτυξιακό σχέδιο [θα] κινείται στην κατεύθυνση της προσαρμογής της ελληνικής οικονομίας στις ανάγκες και στις απαιτήσεις της κλιματικής αλλαγής», πρέπει «να προσανατολίσουμε, πια, την πατρίδα μας προς μια οικονομία χαμηλών και τελικά μηδενικών εκπομπών», είπε ο πρωθυπουργός την Πέμπτη. Αν έτσι έχουν τα πράγματα όμως, τότε είναι αδιανόητο να συνεχίσουμε να μιλάμε «για εξορύξεις αερίου στη Μεσόγειο, θηριώδη εξοπλιστικά προγράμματα και φαραωνικά οικοδομικά σχέδια όπως το Ελληνικό», με τα λόγια του Θανάση Καμπαγιάννη στο f/b. Είναι πολύ δύσκολο να ανατραπούν αυτά, συνέχιζε ο ίδιος, καθώς έχουν κλειδώσει με συμφωνία ΝΔ και ΣΥΡΙΖΑ· κι όμως, «τα υπόλοιπα είναι εκθέσεις ιδεών». Κι ακόμα, μπορούμε να αφήσουμε την κυβέρνηση να επιμένει με αλαζονεία σε δαπάνες για ειδικούς φρουρούς, περιπολικά, πανεπιστημιακή αστυνομία, και όχι για πυροσβέστες και πυροσβεστικά (και γιατρούς και νοσηλευτές, βέβαια); Δεν εννοώ να ξιφουλκήσουμε κατά της καταστολής και της αστυνομοκρατίας (το κάνουμε άλλωστε), αλλά να τοποθετηθούμε συγκεκριμένα, με μια εντελώς διαφορετική αντίληψη της ασφάλειας. Την έχει αναπτύξει παλιότερα ο Δημήτρης Χριστόπουλος. Παραθέτω από μια πρόσφατη ανάρτησή του (7.8.2021): «Ασφάλεια δεν είναι μόνο το αστυνομικό πηλήκιο ούτε η στρατιωτική στολή. Ασφάλεια είναι οι καλοί δρόμοι, η πρωτοβάθμια περίθαλψη, μια πυροσβεστική που στελεχώνεται ώστε να αντέχει να αντιμετωπίσει την κλιματική κρίση, παιδικοί σταθμοί, δημόσια σχολεία και νοσομεία που λειτουργούν […] Η ασφάλεια είναι έννοια κοινωνική, περιεκτική και πολυδιάστατη, κι όχι απλώς συνώνυμο των διωκτικών μηχανισμών. Αυτή η ασφάλεια όμως, η κοινωνική ασφάλεια, αυτή που επιθυμεί κάθε άνθρωπος για κείνον και τα παιδιά του, θέλει κράτος, θέλει αναδιανομή εισοδήματος, θέλει κοινωνικές υπηρεσίες, θέλει, με δύο λόγια, πολιτικές αλληλεγγύης και όχι απαξίωσης του δημοσίου. […] Με αυτή την ασφάλεια είμαστε λοιπόν. Και όταν μας ρωτάνε “ασφάλεια ή ελευθερία;” δεν διαλέγουμε αφελώς τη δεύτερη. Διότι η ασφάλεια, αυτή η ασφάλεια όμως, είναι η μόνη κατάσταση που επιτρέπει σε μια κοινωνία να είναι ελεύθερη».

Η υπόθεση της υπεροχής ή μη του δικαίου της ΕΕ έναντι κάθε εθνικού κανόνα, συμπεριλαμβανομένων των συνταγματικών, καθώς και του ποιος έχει την εξουσία να κρίνει εάν, πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις θα ισχύει η αρχή της υπεροχής ή θα υπαναχωρεί υπέρ των εθνικών κανόνων είναι στο επίκεντρο της συζήτησης για την ίδια τη φύση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος τον 21ο αιώνα.  Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η «επανάσταση» των εθνικών δικαστών δεν είναι παρά ένα από τα αποτελέσματα της ραγδαίας υποχώρησης του υπερεθνικού μοντέλου ολοκλήρωσης και της ολικής επαναφοράς της διακυβερνητικής μεθόδου κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα. Το εάν αυτό είναι μια θετική ή μια αρνητική εξέλιξη, δεδομένων μάλιστα των πολλών και σημαντικών ελαττωμάτων στην ίδια τη δομή της ΕΕ, είναι συζητήσιμο: Σε τελική ανάλυση, έχει βάση το επιχείρημα ότι η δημοκρατία στην Ευρώπη παραμένει συνυφασμένη με το συνταγματικό πλαίσιο που παρέχει κάθε ευρωπαϊκό κράτος για την άσκησή της, χωρίς να υπάρχει κάτι ανάλογο σε υπερεθνικό επίπεδο. Ανεξάρτητα όμως από το εάν θεωρηθεί καλή ή κακή, η επιστροφή του ευρωπαϊκού έθνους-κράτους και η διεκδίκηση ενός πολύ μεγαλύτερου ρόλου στις ευρωπαϊκές υποθέσεις από την πλευρά των κυβερνήσεων είναι ένα αντικειμενικό γεγονός. Το στοίχημα για την ευρωπαϊκή συλλογικότητα είναι να προσαρμοστεί σε αυτή την πραγματικότητα και να βρεθεί ένα νέο, ικανοποιητικό για όλες τις πλευρές, σημείο ισορροπίας, ώστε να συνεχίσει να υφίσταται και να λειτουργεί ένα κοινό πλαίσιο ευρωπαϊκής συνεργασίας – έστω και με νέα μορφή.