Αναδημοσιεύσεις

Απόστολος Παπατόλιας «Η "επόμενη μέρα" του εθνικού και ευρωπαϊκού συνταγματισμού», εκδόσεις Παπαζήση, 2020 H πανδημία του Covid-19 είναι μια κρίσιμη περίοδος και για το συνταγματικό δίκαιο. Τα έκτακτα μέτρα που λήφθηκαν για να αναχαιτίσουν την εξάπλωση της νόσου έθεσαν σοβαρά ζητήματα σχετικά με την προστασία των συνταγματικών δικαιωμάτων, τον σεβασμό των θεμελιωδών αρχών και τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών. Η βαρύτητα των συνεπειών τους στην συνταγματική οργάνωση του πολιτικού και κοινωνικού βίου δικαιολογεί την ένταση των σχετικών συζητήσεων στην Ελλάδα και την Ευρώπη: καθώς οι εξελίξεις τείνουν να εξαρτήσουν το συνταγματικό δίκαιο από την «κανονικότητα», να το καταστήσουν δίκαιο που οι κυβερνώντες θα μπορούν να αναστέλλουν εν όψει των πολλαπλασιαζόμενων κινδύνων, η διαχείριση της πανδημίας προσλαμβάνει υπαρξιακό χαρακτήρα για τον συνταγματισμό. (...) Στο επίμετρο, ο συγγραφέας συγκεφαλαιώνει το συνταγματικό του αφήγημα για την κρίση. Είναι ένα αφήγημα που διεκδικεί να πείσει τους πολίτες και να εξασφαλίσει την ιδεολογικοπολιτική ηγεμονία όσων θα το υιοθετήσουν. Η βαρύτητα του εγχειρήματος εξηγεί το πολεμικό ύφος και την πεισματική, ενίοτε άδικη, προσπάθεια να ανατραπούν διαφορετικές προσεγγίσεις ως «ιδεοληπτικές βεβαιότητες» ή «στρεβλωτικές αυταπάτες». Επί της ουσίας: η θεώρηση του Παπατόλια στηρίζεται στην αυθεντία των κλασικών που διαμόρφωσαν τον συνταγματισμό ως τεχνική των αντιβάρων και των αλληλοεξισορροπήσεων. Έτσι, προτείνει το Σύνταγμα να αντιμετωπίζεται σαν σύστημα θεσμών και οργάνων που εξασφαλίζουν την επίτευξη ορισμένων κοινών στόχων και όχι σύνολο κανόνων. Με τον τρόπο αυτό εξορκίζει την ερμηνευτική διαδικασία, επιδιώκοντας τη μηχανική άρα αναντίλεκτη πραγμάτωση των διαδικασιών. Ο διάβολος, όμως, παραμένει κρυμμένος στο πραιτώριο: στη συνταγματική δημοκρατία, οι αρμοδιότητες και οι εξουσίες των κρατικών οργάνων προβλέπονται από κανόνες και χωρίς μια συνεκτική θεωρία για την ερμηνεία τους, η άσκησή τους καταλήγει σε αυθαιρεσία και αυταρχισμό.

η πανδημία (δηλαδή η διασπορά, το ρίζωμα και η συνεχιζόμενη αναπαραγωγή) του Covid-19 στις κοινότητές μας είναι καθαρά πολιτική επιλογή. Και εξηγούμαι: Η παγκόσμια διασπορά του ιού, που δίνει τροφή στην κάθε αποτυχημένη διαχείριση να χρησιμοποιεί τις μεγαλύτερες αποτυχίες των άλλων κρατών για να δικαιολογήσει της δικές της, δεν ήταν αναπόφευκτη. Αυτό φαίνεται από την επιτυχία των κρατών που έχουν καταφέρει να ελέγξουν πλήρως την πανδημία, όπως η Νέα Ζηλανδία, η Αυστραλία, το Βιετνάμ, η Κούβα και άλλες χώρες εντός και εκτός “πολιτισμένης” Δύσης. Μάλιστα, στα κράτη αυτά η οικονομική “θυσία” στην οποία υποβλήθηκαν ήδη (όσο μπορούμε να αποκαλούμε θυσία τον περιορισμό της οικονομίας προκειμένου να σωθούν ανθρώπινες ζωές) αποδίδει και οικονομικούς καρπούς, καθώς τους δίνεται πλέον η δυνατότητα να λειτουργήσουν εκ νέου με όρους σχετικής κανονικότητας, με τους μοναδικούς περιορισμούς να προέρχονται όχι από αποτυχίες των ίδιων, αλλά των άλλων κρατών που δεν επέλεξαν παρόμοια πολιτική. Αυτή η παγκόσμια αποτυχία του νεοφιλελευθερισμού, στο πλαίσιο του οποίου de facto κινούνται όλες οι κυβερνήσεις της “Δύσης”, από τις κεντροαριστερές μέχρι τις ακροδεξιές, οδηγεί το παγκόσμιο αφήγημα να μιλά για τα “κύματα” του ιού ως αποκλειστικά φυσικά φαινόμενα, αποκρύπτοντας τις ευθύνες που έχουν τόσο για την απώλεια της ζωής και της υγείας εκατομμυρίων ανθρώπων, όσο και για την αύξηση των ανισοτήτων που συνοδεύει την πανδημία ως τώρα. Στην Ελλάδα, λοιπόν, όσα ΜΜΕ του κατεστημένου μιλούν για “κύματα”, “εστίες φωτιάς” ακόμα και… ηφαίστεια, εμείς οφείλουμε να βλέπουμε από πίσω τη γύμνια ενός χρεοκοπημένου οικονομικού και κοινωνικού συστήματος οργάνωσης που το μόνο που μπορεί πλέον να μας προσφέρει είναι ατομική μιζέρια και συλλογική κατάθλιψη.

Περσόνες τύπου Πισσαρίδη γεννά διαρκώς ο καπιταλισμός, σε όλα τα επίπεδα. Ένας εσμός “ανεξάρτητων” κι “αδέκαστων” ειδικών, περιφέρονται στην παγκόσμια σφαίρα, από χωρίου εις χωρίον, και συμμορφώνουν. Συμβάλλοντας επίσης στην απρόσκοπτη αύξηση του κεφαλαίου, δίχως να αμφισβητούν τους όντως εργοδότες τους, ούτε να αναρωτιούνται για την τύχη των από κάτω. Από κοντά και οι “ανεξάρτητες αρχές”, εξαφανίζουν τις ιδέες από τη δημόσια συζήτηση, επιβάλλοντας, στα μουλωχτά, τη μία και μοναδική άποψη, αυτή που αναπαράγει διαρκώς τον καπιταλισμό. Αλλά ο/η επιστήμων/ισσα που δεν ενδιαφέρεται για τις κοινωνικοπολιτικές προεκτάσεις των λόγων και των έργων του, είναι, μάλλον, άνθρωπος λειψός. Διότι αυτοί που οι γνωμοδοτήσεις τους ουδέποτε ωφέλησαν τους λαούς -όπως ο Φρίντμαν στη Χιλή- δεν μπορεί, το ξέρουν. Ξέρουν ότι οι υλικές συνθήκες της ύπαρξης των ανθρώπων, αυτές που καθορίζουν τη ζωή και την ψυχή τους, χειροτερεύουν με τις πολιτικές τους, αλλά τις επιβάλλουν. Όσο δε για την πολυδιαφημιζόμενη ανεξαρτησία τους, δεν είναι παρά προκάλυμμα της ταξικής, και τοξικής, μεροληψίας τους.

Πρόκειται για θατσερισμό από τα πανέρια. Την ώρα που όλη η Ευρώπη βλέπει ότι μπαίνουμε σε βαθιά ύφεση, επιλέγει αυτό που θα ονομάζαμε κεϋνσιανισμό της κρίσης, δηλαδή στήριξη της προσφοράς και της ζήτησης, στήριξη των κοινωνικών δομών. Ενώ εσείς είστε τόσο εμμονικοί, ιδεοληπτικοί, γενίτσαροι που δε βλέπετε πως χρειαζόμαστε αντικυκλικές πολιτικές αλλά επιμένετε να εφαρμόζετε έναν αποτυχημένο, συμπλεγματικό, επαρχιωτικού τύπου νεοφιλελευθερισμό. Αυτό είναι και το πρόβλημά σας. Ότι έχετε σύμπλεγμα κατωτερότητας και δε βλέπετε πως άλλες πολιτικές είναι αναγκαίες από αυτές που εφαρμόζετε. Συνεχίζετε στη διάλυση της αγοράς εργασίας, συντρίβετε τον κόσμο της εργασίας με κατάργηση συλλογικών συμβάσεων, με απολύσεις, με κατάργηση της προστασίας των εργολαβικών εργαζομένων, με μείωση μισθών, με απαξίωση του ΣΕΠΕ, με απλήρωτες υπερωρίες, χωρίς να αντιμετωπίζετε τον κόβιντ ως επαγγελματική ασθένεια και φυσικά με ιδιωτικοποιήσεις. Ό,τι κάνατε στην εκπαίδευση για να εξυπηρετήσετε τους κολλεγιάρχες, έρχεστε να το κάνετε σήμερα στην κοινωνική ασφάλιση για να εξυπηρετήσετε τα συμφέροντα των μεγάλων, ιδιωτικών, πολυεθνικών εταιριών που δραστηριοποιούνται στο πεδίο όχι πια της κοινωνικής μα της ιδιωτικής ασφάλισης. Αυτή είναι αποτυχία μοντέλου, ιδεών, στρατηγικού χαρακτήρα που έχει οδηγήσει σε ύφεση 11%. Τις συνέπειες της βιώνουμε στην ελληνική κοινωνία και οικονομία. Οδηγούν σε κοινωνικές μετατοπίσεις και κοινωνική δυσαρέσκεια που θα μετατραπεί σε αίτημα για την αριστερή και προοδευτική διακυβέρνηση.

Θα χαρακτήριζα την πολιτική σας, από την πρώτη μέρα που αναλάβατε, με βάση το γνωστό ρητό που λέει ότι «ο δολοφόνος γυρνάει πάντοτε στον τόπο του εγκλήματος». Ξαναγυρίσατε, με όχημα το σχέδιο Πισσαρίδη, σε αυτά τα οποία είχατε αρχίσει να υλοποιείτε τα πρώτα μνημονιακά χρόνια. Τα «καύσιμα» του οχήματος τα έβαλε το ΔΝΤ, είναι ακριβώς όλη η χορηγία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, αυτές οι προτάσεις,οι πεπαλαιωμένες προτάσεις, δοκιμασμένες προτάσεις που συρρίκνωσαν το κοινωνικό κράτος στην Ευρώπη και στην Ελλάδα, που διεύρυναν τις ανισότητες και που τις εμφανίζετε εδώ ως νέες προτάσεις.

Δεκαοκτώ σύντομες ιστορίες μεταναστών περιέχει το βιβλίο του Παναγιώτη Περιβολάρη, δεκαοκτώ πρωτοπρόσωπες (πλην μίας) αφηγήσεις που βασίζονται σε πραγματικά γεγονότα: «οι ιστορίες αυτές καταγράφουν αφηγήσεις που ακούστηκαν στο γραφείο μου από πελάτες και φίλους μετανάστες», λέει ο συγγραφέας και δικηγόρος στο επάγγελμα, ο οποίος, με λιτό ύφος που αποφεύγει τη φολκλορική και εξιδανικευτική ματιά, συμπυκνώνει σε λίγες λέξεις την Ελλάδα που συναντούν οι μετανάστες και μετανάστριες όταν φτάνουν εδώ, αλλά πολλές φορές και την κατάσταση που αφήνουν πίσω τους φεύγοντας. Στις σελίδες του θα συναντήσουμε Χρυσαυγίτες και δικαστές που αναρωτιούνται πώς είναι δυνατόν μια Αλβανίδα να διεκδικεί περιουσία «των ανθρώπων» (των Ελλήνων…)· θα δούμε ανθρώπους που χάνουν το όνομά τους («είναι μέσα ο Αλβανός;»)· θα ακούσουμε τον Μιχάλη από την Αντίς Αμπέμπα (με μητέρα ντόπια και πατέρα «γόνο μιας πλούσιας ελληνικής οικογένειας της Αντίς Αμπέμπα», αν και στη ληξιαρχική πράξη της γέννησής του «δεν υπάρχει όνομα πατρός», παρόλο που η μητέρα του τού δίνει το επώνυμο του πατέρα του) να έρχεται αντιμέτωπος, στην Ελλάδα πια, με το ερώτημα «από πού κι ως πού είχα ελληνικό επώνυμο, ενώ ήμουν μαύρος»· θα βρούμε τον νεαρό ομοφυλόφιλο που έρχεται στην Ελλάδα και πάει σε γκέι μπαρ για να ακούσει την κραυγή «ποια μαλάκω έφερε τον Αλβαναρά εδώ μέσα»· θα συναντήσουμε τους «γονείς [που] δεν ήθελαν τα παιδιά τους να κάνουν παρέα με Αλβανάκια», αλλά και εκείνους που διαμαρτύρονται όταν «ο Αφγανός» καλός μαθητής γίνεται παραστάτης («αρκετοί συμμαθητές μου πίστευαν ακριβώς το ίδιο. Ανάμεσά τους και παιδιά που είχαν γονείς μετανάστες»). Και πάνω απ’ όλα θα βρούμε αυτούς «που σώπαιναν»: «πετάχτηκε ένας συμμαθητής μου και είπε ότι στα χρόνια του Ισοκράτη δεν είχαν λαθρομετανάστες στην Ελλάδα. Η τάξη μου έμεινε μουγγή». Γι’ αυτό, λοιπόν, «το πρόβλημα το έχω με όλους τους υπόλοιπους. Αυτούς που αδιαφορούν και σωπαίνουν».

Ένας τέτοιος διάλογος, αν εξακολουθεί να είναι επιθυμητός από την αριστερά σήμερα, δεν μπορεί να ξεκινήσει, κατά τη γνώμη μου, με τη διατύπωση της Φ. Χάουγκ περί "ένταξης του φεμινισμού στον μαρξισμό" και πρωτοκαθεδρίας του εργατικού κινήματος ως ιστορικού υποκειμένου και φορέα μετασχηματισμού, έστω και αν "επέλθει αλλαγή και των δύο" (θέση VII). Αντίθετα, ένα τέτοιο ξεκίνημα θα καταδίκαζε το διάλογο από το ξεκίνημα, υπονομεύοντας τη δυνατότητα να βρεθούν αντιμέτωποι με ίσους όρους ο φεμινισμός και ο μαρξισμός, δύο θεωρίες που στοχεύουν στην κοινωνική απελευθέρωση και το ριζικό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Και θα προσπερνούσε το πιο κάτω καταστατικό ερώτημα: Τι σημαίνει για τον μαρξισμό η διαπίστωση ότι ένα μέρος της κοινωνίας καθορίζεται και δέχεται εκμετάλλευση με τρόπους ανεξάρτητους από την ταξική πάλη και την οργάνωση της παραγωγής; Και τι σημαίνει για το φεμινισμό η διαπίστωση ότι ο καπιταλισμός δεν θα άλλαζε υπόσταση αν ενσωμάτωνε ισότιμα τα φύλα (με τους διαφορετικούς προσδιορισμούς μέσα την κατηγορία "φύλο")2; Μετά από τόσες δεκαετίες παθιασμένης συζήτησης, άλλα και απόλυτης αδιαφορίας και σιωπής στο δημόσιο διάλογο, πιστεύω ένα τέτοιο ερώτημα δεν μπορεί να συζητηθεί, και πολύ λιγότερο να απαντηθεί, σε ένα επίπεδο θεωρητικής αφαίρεσης και παγκόσμιας γενίκευσης, όπως επιχειρήθηκε στο παρελθόν. Αντίθετα, έχει νόημα να συζητιέται σε συγκεκριμένα κάθε φορά γεωγραφικά και κοινωνικά συμφραζόμενα και μέσα από την προσέγγιση θεμάτων στα οποία μπορούν να αναζητηθούν "τόποι συνάντησης". Η φτώχεια, η ανεργία, η διάλυση των κοινωνικών κεκτημένων σε δέκα χρόνια πολύπλευρης κρίσης, η διόγκωση της απλήρωτης οικιακής εργασίας και φροντίδας, η αύξηση της ενδοοικογενειακής βίας, η πλήρης και εν πολλοίς έμφυλη αποδιάρθρωση της απασχόλησης σε συνθήκες εγκλεισμού στο σπίτι λόγω της Covid 19, είναι σημαντικά τέτοια θέματα.

Η πρόταση να αποκτήσει η ΕΕ τις πατέντες των εμβολίων -ιδίως εκείνων που αναπτύχθηκαν με γενναία χρηματοδότηση από τους ίδιους τους Ευρωπαίους φορολογούμενους- για λογαριασμό των κρατών-μελών της και στη συνέχεια η διάθεσή τους στα τελευταία, ώστε να πολλαπλασιαστεί η δυνατότητα παρασκευής εμβολίων θα συνδύαζε, αφενός, τη συλλογική ισχύ των ευρωπαϊκών χωρών αφετέρου την απαραίτητη ευελιξία, ώστε να καταρτίσουν αυτές τα σχέδια τους σε εθνικό επίπεδο και με βάση τα ειδικότερα δημογραφικά, κοινωνικά και οικονομικά χαρακτηριστικά της καθεμίας. Γι’ αυτό, άλλωστε, είναι αυτή που συγκεντρώνει πλέον ευρύτερη υποστήριξη. Φυσικά, κάτι τέτοιο θα προϋπέθετε να αποδεχθεί η ΕΕ τη βασική αρχή ότι τα εμβόλια δεν είναι κοινό εμπορικό προϊόν, αλλά δημόσιο αγαθό. Το πόσο δύσκολο είναι να γίνει αποδεκτή η αρχή αυτή από τη σημερινή νεοφιλελεύθερη νοοτροπία της ΕΕ έγινε σαφές από τη λοιδορία με την οποία τη σχολίασε αρχικά ο Έλληνας πρωθυπουργός, ο κατεξοχήν φορέας αυτής της νοοτροπίας, από το βήμα της Βουλής των Ελλήνων. Είναι πλέον πολύ πιθανό ότι η ΕΕ θα καταλήξει σε αυτήν τη λύση -για μία ακόμα φορά υπερβολικά αργά και αφού θα έχει χαθεί πολύτιμος χρόνος με βαριές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες, αλλά και με βαρύ τίμημα σε ανθρώπινες ζωές.

Τα φαινόμενα του ’’Βοναπαρτισμού’’ αναπτύσσονται ιδιαίτερα όταν η αστική τάξη μπαίνει σε βαθιά κρίση και δεν μπορεί να στηρίζεται στις δημοκρατικά εκλεγμένες κοινοβουλευτικές διαδικασίες αλλά στρέφεται, για να τσακίσει τους εργαζόμενους και την κοινωνία και να επιβάλει την πολιτική της, στην αστυνομία και την καταστολή. Αυτό το φαινόμενο του ‘’κοινοβουλευτικού βοναπαρτισμού’’ ζούμε σήμερα στην Ελλάδα. Μια ‘’αστεία’’ φιγούρα που το παίζει πρωθυπουργός ενισχύει όλο και περισσότερο την καταστολή, στηριγμένος σε έναν φιλόδοξο πρώην ‘’σοσιαλιστή’’ υπουργό και επιβάλει τον ‘’νόμο και την τάξη ‘’με την βία. Η καταστολή στην νεολαία είναι κυρίαρχο στοιχείο της πολιτικής της κυβέρνησης, γιατί καταλαβαίνει πως η νεολαία είναι η πρώτη πηγή αντίστασης στις εφαρμοζόμενες πολιτικές.

Όλα αυτά τα κάνετε επειδή έχετε συνταχθεί με αυτούς που βλέπουν την παιδεία και την υγεία ως εμπορεύσιμα αγαθά. Δεν υπάρχει για εσάς η έννοια του Δημόσιου Αγαθού. Το δείξατε στα κρίσιμα ζητήματα της υγείας, με αφορμή την πρόταση για την πρόσβαση στις πατέντες και για την αντιμετώπιση του εμβολίου ως ενός Δημόσιου Αγαθού. Αρνείστε ακόμα και τώρα να υιοθετήσετε αυτό που στην Ευρώπη κερδίζει συνεχώς υποστηρικτές. Θυμόσαστε πως ο ίδιος ο πρωθυπουργός χλεύαζε εδώ αυτή την πρόταση. Πιστεύετε στην λογική που έχει ακουστεί από τα χείλη του ίδιου του πρωθυπουργού, ότι ο γιος του ψυκτικού πρέπει να παραμείνει ψυκτικός. Σας ενοχλεί η δυνατότητα που δίνει η εκπαίδευση, έτσι ώστε να υπάρχει μια κοινωνική κινητικότητα, ανέλιξη. Δεν αντιμετωπίζετε την εκπαίδευση ως αυταξία, η οποία λειτουργεί απελευθερωτικά για τον άνθρωπο. Θεωρείτε ότι οι κοινωνικές ανισότητες είναι αποτέλεσμα φυσικής επιλογής. Κι αυτό το έχει πει ο πρωθυπουργός. Οι κοινωνικές ανισότητες ως αποτέλεσμα φυσικής επιλογής. Είστε φανατικοί ενός συστήματος το οποίο τις τελευταίες δεκαετίες, διεύρυνε τις ανισότητες και στην Ελλάδα και σε όλο τον κόσμο.