Το «Wild Horse Nine» είναι ένα καυστικό πορτρέτο των ανόητων που εμπορεύονται τη βία κατά της δημοκρατίας σε όλο τον κόσμο, πάντα στην υπηρεσία της αμερικανικής αυτοκρατορίας. Ωστόσο, η σύνδεση ανάμεσα στην ανθρώπινη αναλγησία και το κακό φαίνεται πως διέφυγε από ορισμένους κριτικούς.
Κορυφαίο σημείο της μαύρης κωμωδίας του Μάρτιν ΜακΝτόνα είναι ο μονόλογος «Σκότωσέ τους», τον οποίο εκφωνεί ένας ηλικιωμένος πράκτορας της Κεντρικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (CIA), ο Κρις Καρλάιλ (Τζον Μάλκοβιτς). Ο Κρις πεθαίνει από καρκίνο και παράλληλα αρχίζει να χάνει τα λογικά του. Έπειτα από δεκαετίες συστηματικού ψεύδους για επαγγελματικούς λόγους, ορκίζεται να πει την αλήθεια σε μια Χιλιανή φοιτήτρια και αριστερή οργανώτρια, τη Μόνικα (Μαριάνα ντι Τζιρόλαμο), στο πλαίσιο μιας αναπάντεχης φιλίας που αναπτύσσεται στο τέλος της ζωής του.
Όταν ο Κρις τής αποκαλύπτει επιτέλους την αλήθεια όπως τη γνωρίζει —έπειτα από μια ζωή αφιερωμένη στις χειρότερες, ειδεχθώς βίαιες και ανυπολόγιστα επιζήμιες βρώμικες δουλειές για την αμερικανική αυτοκρατορία—, αυτή είναι τόσο φρικτή που της έρχονται δάκρυα στα μάτια. Πρόκειται για όσα θα έπρεπε να γίνουν ώστε να επιτευχθεί πραγματικά μια ευρεία δημοκρατία και ανθρώπινη ευημερία: να εξαλειφθούν οι δυνάμεις που θα στηρίζουν πάντα τον φασισμό, εκείνες που θα παραμένουν αφοσιωμένες στη διατήρηση της εξουσίας δικτατορικών, φιλοχρήματων και αποικιοκρατικών τεράτων, για τους γνωστούς, συνηθισμένους λόγους.
Ο Κρις περιλαμβάνει και τον εαυτό του στη λίστα όσων πρέπει να σκοτωθούν —ή που θα έπρεπε να έχουν σκοτωθεί πολύ πριν καταφέρει να κάνει αυτή την ψυχρή αποτίμηση του έργου της ζωής του:
«Είμαι μεγάλο κεφάλι στη CIA. Βετεράνος της Γουατεμάλας το 1954 — επιτυχία. Του Κονγκό το 1960 — επιτυχία. Του Κόλπου των Χοίρων το 1961 — λιγότερο επιτυχημένο. Του Ντάλας το 1963…»
Φαίνεται πως ο Κρις έπαιξε κομβικό ρόλο στη δολοφονία του Τζον Φ. Κένεντι και μιλάει πλέον όλο και πιο ελεύθερα γι’ αυτήν, συμπεριλαμβάνοντάς την ακόμα και στα απομνημονεύματα που υπαγορεύει σε ένα κασετόφωνο. Ίσως θυμάστε κι έναν άλλο πράκτορα της CIA που ανακαλεί το «Wild Horse Nine» και τον οποίο υποδύθηκε επίσης εξαιρετικά ο Μάλκοβιτς: τον Όσμπορν Κοξ, που γράφει κι αυτός τα απομνημονεύματά του —ή, όπως τα αποκαλεί στην κωμωδία των αδελφών Κοέν «Καυτό απόρρητο». Ο Μάλκοβιτς έχει μακρά ιστορία στην ερμηνεία πρακτόρων της CIA που περνούν διάφορα στάδια επαγγελματικής αναστάτωσης και ψυχικής αστάθειας. Ήταν ο ανεξέλεγκτος εκτελεστής Μπουθ, που επεδίωκε να δολοφονήσει τον εν ενεργεία πρόεδρο στην ταινία «Η Δεύτερη Ευκαιρία» και βασάνιζε τον ηλικιωμένο πράκτορα της Μυστικής Υπηρεσίας, τον οποίο υποδυόταν ο Κλιντ Ίστγουντ, επειδή δεν είχε καταφέρει να αποτρέψει τη δολοφονία του JFK.
Στο «Wild Horse Nine», ο Κρις έχει γίνει πλέον τόσο ανεξέλεγκτος που ο προϊστάμενός του, ο MJ (Στιβ Μπουσέμι), υπεύθυνος της CIA για τις επιχειρήσεις στη Νότια Αμερική, αποφασίζει ότι δεν μπορούν να περιμένουν τον φυσικό του θάνατο, όσο κοντά κι αν βρίσκεται.
Ο μονόλογος «Σκότωσέ τους» είναι από μόνος του τόσο δυνατός, και εκφωνείται με τόσο σοκαριστικά αφοπλιστική φυσικότητα, που θα αρκούσε πιθανότατα για να χαρίσει στον Τζον Μάλκοβιτς υποψηφιότητα για Όσκαρ Α΄ Ανδρικού Ρόλου. Ωστόσο, ο συμπρωταγωνιστής του, Σαμ Ρόκγουελ, είναι εξίσου φανταστικός στον ρόλο του μοναδικού φίλου του Κρις, του οξύθυμου Λι Τσέστερφιλντ, που είναι επί χρόνια προστατευόμενός του στη CIA. Το πιθανότερο είναι να προταθούν και οι δύο, χωρίζοντας τις ψήφους της Ακαδημίας και χάνοντας τελικά το βραβείο.
Υποδύονται δύο παλιούς γνωστούς στο Σαντιάγο της Χιλής το 1973, οι οποίοι μόλις έχουν ολοκληρώσει την αποσταθεροποίηση της δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης του προέδρου Σαλβαδόρ Αλιέντε, σε βαθμό που ο Κρις μπορεί να προβλέψει την ακριβή ώρα του στρατιωτικού πραξικοπήματος του Αουγούστο Πινοσέτ. Μετά το πραξικόπημα θα ξεκινήσουν οι συλλήψεις, τα βασανιστήρια και οι δολοφονίες των αριστερών. Ο Λι έχει συμφωνήσει να κάνουν ένα ταξίδι στο χιλιανό Νησί του Πάσχα, ώστε ο Κρις να δει τα «μεγάλα κεφάλια» (τα αγάλματα Μοάι), που είναι η τελευταία του επιθυμία πριν πεθάνει.
Δεν μπορεί κανείς να κρύψει ότι ο Κρις είναι ένας αθεράπευτα διεφθαρμένος γέρος πράκτορας. Ωστόσο, η διαδικασία του θανάτου, σε συνδυασμό με τον καθολικό του φόβο μήπως καταλήξει στην Κόλαση για τις αμέτρητες θανάσιμες αμαρτίες του, του έχει προσδώσει μια κάποια μελαγχολική γλυκύτητα και τον ωθεί να αναμετρηθεί, πολύ ηχηρά και δημόσια, με το φρικτό παρελθόν του. Ο MJ έχει αναθέσει στον Λι να κρατά τον Κρις υπό έλεγχο και, αν δεν τα καταφέρει, να τον εξοντώσει εκεί, στο νησί. Ο Κρις, που στις διαυγείς στιγμές του το γνωρίζει αυτό, κουβαλά ένα χαρτάκι για να υπενθυμίζει στον εαυτό του: «Μην εμπιστεύεσαι τον Λι!».
Την ίδια στιγμή, ο Κρις ξεχνά κατά διαστήματα ότι έχει συμφωνήσει με τον Λι να τον βοηθήσει να φύγει από τη ζωή με ευθανασία στο νησί. Η συνθηματική λέξη είναι «Αρκάνσας». Όπως σκέφτεται ο Κρις, δεν θα πει ποτέ τυχαία τη λέξη «Αρκάνσας», αφού «κανείς δεν θέλει να πάει στο Αρκάνσας».
Αν γνωρίζετε έστω και λίγο το κινηματογραφικό έργο του Μάρτιν ΜακΝτόνα, με γνωστότερες ταινίες την «Αποστολή στη Μπριζ» και «Τα Πνεύματα του Ινισέριν», θα αναγνωρίσετε αμέσως τα αγαπημένα του μοτίβα. Πρώτα απ’ όλα, δύο άνδρες φίλοι που τσακώνονται, δένονται και προδίδουν ο ένας τον άλλον, ανάμεσα σε αποχρώσεις ανάλαφρου χιούμορ και σκοτεινής αντιπάθειας. Έπειτα, ένα σπαρακτικά όμορφο τοπίο που λειτουργεί ως ειρωνικό υπόβαθρο στην ανθρώπινη μοχθηρία και κάνει τον θεατή να αναρωτιέται για άλλη μια φορά τι στο καλό πάει λάθος με το είδος μας. Πρόκειται πάντα για έναν επίγειο παράδεισο, όπου οι άνθρωποι στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου και ξεσπούν οι πυροβολισμοί.
Σε ό,τι αφορά τον τίτλο «Wild Horse Nine», ο ΜακΝτόνα αποφεύγει να του αποδώσει κάποιο βαθύτερο νόημα, δηλώνοντας: «Μου αρέσουν οι αριθμοί και μου αρέσουν τα άλογα». Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα άγρια άλογα που περιπλανώνται ελεύθερα στο υπέροχα φωτογραφημένο Ράπα Νούι (Νησί του Πάσχα) αποτελούν κεντρικό στοιχείο της ταινίας. Ιδίως ένα συγκεκριμένο άλογο, με χαρακτηριστική λευκή ρίγα στο μέτωπο, πλησιάζει διαρκώς τον Κρις. «Μήπως είσαι άλογο που μυρίζει τον καρκίνο;» αναρωτιέται εκείνος.
Η καθηλωτική προσοχή του αλόγου, όπως και η ιδιότυπη, συγκινητική φιλία με τη Μόνικα, αποκτούν τεράστια σημασία καθώς ο Κρις προσπαθεί να αναμετρηθεί με τη ζοφερή κληρονομιά του. «Θα έπρεπε να είχα πυροβολήσει λιγότερους ανθρώπους και να είχα αφιερώσει περισσότερο χρόνο στα άλογα», είναι ένα από τα αμήχανα, συναισθηματικά ανώριμα συμπεράσματα στα οποία καταλήγει.
Το «Wild Horse Nine» δείχνει και τη σχεδόν ανύπαρκτη προσωπική ζωή του Κρις και του Λι. Ο αγαπημένος συνεργάτης του ΜακΝτόνα, Τομ Γουέιτς, κάνει μια σύντομη εμφάνιση, σε μία μόνο σκηνή, ως ο απομονωμένος και αποξενωμένος αδελφός του Κρις: ένα ιδιότροπο γηραιό ερείπιο που ζει σε μια καλύβα κοντά στο Μόνιουμεντ Βάλεϊ (το Μόνιουμεντ Βάλεϊ του Τζον Φορντ, στη Γιούτα, όπου γυρίστηκαν τα περίφημα γουέστερν). Η σκηνή αναδεικνύει πόσο λίγοι και εύθραυστοι είναι οι δεσμοί του Κρις με τη ζωή. Από την άλλη, ο Λι μιλά συχνά στο τηλέφωνο με τη σύζυγό του, τη Μάρτζι, την οποία υποδύεται η Πάρκερ Πόζι. Είναι μια συναισθηματικά ασταθής αλκοολική, με πλούσια ερωτική ζωή όσο ο Λι λείπει για μεγάλα διαστήματα από το σπίτι. Όταν εκείνος ρωτά για τα παιδιά, η Μάρτζι στριγκλίζει: «Τα παιδιά; Ποιος νοιάζεται!».
Το μήνυμα είναι σαφές: στην προσωπική τους ζωή, ο Κρις και ο Λι έχουν μόνο ο ένας τον άλλον, και η σχέση αυτή, χτισμένη πάνω στην επαγγελματική βαρβαρότητα, οδεύει νομοτελειακά προς το τέλος της. Σε συνέντευξή του στον Σεθ Μάγιερς, ο Μάλκοβιτς χαρακτήρισε τους δύο πρωταγωνιστές «Αμερικανούς γαϊδάρους», απλώς πολύ πιο θανατηφόρους από τους περισσότερους.
Το ζήτημα είναι ότι παραμένουν αντιπροσωπευτικοί, καθώς κινούνται σε ένα φάσμα που εκτείνεται από τους κοινούς ανόητους έως τους επικίνδυνους ανόητους που κατέχουν θέσεις εξουσίας. Αν κάποιοι από αυτούς τους γαϊδάρους μάς φαίνονται επικίνδυνα συμπαθείς, ε, φυσικά και μας φαίνονται: μεγαλώσαμε μαζί τους. Είναι οι συγγενείς μας, οι γείτονές μας, οι παλιοί συμφοιτητές μας, στους οποίους κάναμε τα στραβά μάτια για ένα διάστημα, προτού γίνει σαφής η μοχθηρία τους. Και είναι φανερό ότι ο ΜακΝτόνα θέλει να συνδέσει αυτούς τους συνηθισμένους ανθρώπους με μια αυστηρή, κριτική ματιά στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην απλοϊκή νοοτροπία ηρωολατρίας που καλλιεργείται στον δυτικό κόσμο από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά:
«Η ταινία εξερευνά μια εποχή όπου, φαινομενικά, η Αμερική είχε στον κόσμο τον ρόλο του “καλού”, κάτι που τα περισσότερα παιδιά στη Δύση, όχι μόνο στις ΗΠΑ αλλά και στο Ηνωμένο Βασίλειο, στην Ιρλανδία, στη Δυτική Ευρώπη, μαθαίνουν να πιστεύουν. Η CIA είναι οι καλοί και η KGB οι κακοί· η Αμερική είναι ο καλός και η Ρωσία ο κακός. Όσο περισσότερο όμως διάβαζα για τη δράση της CIA στα τέλη του 20ού αιώνα, και ιδιαίτερα στη Χιλή —για τη συμβολή της στην αποσταθεροποίηση και την ανατροπή μιας δημοκρατικά εκλεγμένης κυβέρνησης, με αποτέλεσμα 15 χρόνια φασιστικών φρικαλεοτήτων—, τόσο καταλάβαινα ότι δεν μας έλεγαν την αλήθεια για τη Δύση και για την ηθική εικόνα που έχει για τον εαυτό της».
Για όσους ανήκουν στην Αριστερά, αυτό πιθανότατα φαντάζει υπερβολικά ήπια προσέγγιση. Πρέπει όμως να υπολογίσουμε τον πρωτοφανή βαθμό αυταπάτης που εξακολουθεί να επικρατεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Για κάθε αριστερό που γνωρίζει τα πάντα για τη δράση της CIA στη Χιλή το 1973, υπάρχουν εκατό Αμερικανοί που είτε την αγνοούν είτε αρνούνται να δεχθούν το γεγονός ή τις συνέπειές του. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ΜακΝτόνα συμπεριλαμβάνει στο «Wild Horse Nine» αρχειακό υλικό από τη Χιλή του ’73, καθώς και πραγματικά πλάνα από τη σύλληψη του Πατρίς Λουμούμπα, πρωθυπουργού της Δημοκρατίας του Κονγκό, ο οποίος έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή των Βέλγων αποικιοκρατών της περιοχής. Κι εκείνος εξοντώθηκε μέσω ενός πραξικοπήματος που ενορχήστρωσε η CIA: βασανίστηκε, εκτελέστηκε και το σώμα του διαλύθηκε σε οξύ.
Στο «Wild Horse Nine», ο Κρις ισχυρίζεται με εντελώς απαθές ύφος ότι «συμπαθούσε τον Πατρίς». Όταν ο Λουμούμπα του είπε ότι η CIA θα ήταν υπεύθυνη για το τέλος της δημοκρατίας στο Κονγκό για μία τουλάχιστον γενιά, ο Κρις του απάντησε, με τόνο λογικής κατανόησης, ότι φυσικά και θα συνέβαινε αυτό. Άλλωστε αυτός ήταν ο σκοπός.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, ανάμεσα στις πολλές εξαιρετικές κριτικές που συγκεντρώνει η ταινία, υπάρχουν και μερικές έντονα αρνητικές από μέσα όπως το NPR και το New Yorker. Σε αυτές όμως δεν γίνεται καμία αναφορά σε τόσο συγκλονιστικά εμβόλιμα στιγμιότυπα, όπως το υλικό για τον Λουμούμπα. Αντίθετα, οι κριτικοί γκρινιάζουν για την «κουραστική ρουτίνα καβγάδων και πειραγμάτων» των δύο πρωταγωνιστών και για την ασέβεια του ΜακΝτόνα, χωρίς να καταβάλλουν καμία προσπάθεια να εξετάσουν τη σχέση των δύο ανδρών: την απαθή και αναλγητική ρητορική γύρω από τις φρικαλεότητες, τα χοντροκομμένα αστεία, τη φρικιαστική παραδοξότητα που συναντάμε καθημερινά στις Ηνωμένες Πολιτείες, με τη μορφή ασυνάρτητων κυβερνητικών διαταγμάτων, κοινότοπα φαύλων διακηρύξεων των μεγιστάνων της τεχνολογίας, δημοσιογραφικών σχολίων που μοιάζουν γραμμένα από πλυμένους εγκεφάλους και κάθε λογής κοινωνιοπαθητικής διαδικτυακής αθλιότητας.
Ζούμε ανάμεσα σε Αμερικανούς γαϊδάρους, και ο τρόπος με τον οποίο ευδοκιμούν, τόσο στις ΗΠΑ όσο και σε ολόκληρο τον κόσμο, έχει σοβαρές συνέπειες.
Eileen Jones
