Το διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα σε Ρώμη και Ουάσινγκτον
Τον τελευταίο χρόνο, το χάσμα ανάμεσα στη Ρώμη και την Ουάσινγκτον έχει διευρυνθεί αισθητά. Πηγάζει από ριζικά διαφορετικές αντιλήψεις για τη διπλωματία και τον πόλεμο και έχει ωθήσει κορυφαίους Αμερικανούς επισκόπους —με την ενθάρρυνση του γεννημένου στο Σικάγο Πάπα Λέοντος— να πάρουν δημόσια θέση απέναντι στη φιλοπόλεμη κοσμοθεωρία της αμερικανικής κυβέρνησης.
Η πρόσφατη δήλωση του Πάπα Λέοντος ΙΔ΄ ότι οι στρατιωτικές δαπάνες πλουτίζουν ελάχιστους, στερώντας από δισεκατομμύρια ανθρώπους την κάλυψη των πραγματικών τους αναγκών, συμβαδίζει με το μήνυμα πολλών υποψηφίων που επικράτησαν στο «μπλε τσουνάμι». Αυτό ισχύει ιδίως για το Τέξας, όπου η σύλληψη μιας μοναχής από την υπηρεσία ICE, την ώρα που πήγαινε στη Θεία Λειτουργία, συσπείρωσε τους πιστούς.
Μεγαλύτερη προσοχή αξίζει, ωστόσο, η καχυποψία του Βατικανού απέναντι στην επιπόλαιη κανονικοποίηση των «τακτικών» πυρηνικών όπλων από το αμερικανικό Υπουργείο Πολέμου, σε μια στιγμή που οι θεσμοθετημένοι διεθνείς περιορισμοί είναι ελάχιστοι.
Ο υπουργός Πολέμου Πιτ Χέγκσεθ ανακοίνωσε πρόσφατα μια νέα δομή λήψης αποφάσεων, γνωστή ως Διοίκηση Αυτόνομου Πολέμου (Autonomous Warfare Command ή AutoWarCom), η οποία συνδέει τη ρομποτική, τα drones και τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης. Η έντονη εστίαση του Λέοντος στην τεχνητή νοημοσύνη πηγάζει από την πεποίθηση ότι τα οπλικά συστήματα που βασίζονται σε αυτήν —και τα οποία χρησιμοποιήθηκαν με καταστροφικά αποτελέσματα στη Γάζα και στο Ιράν— ενέχουν απαράδεκτο παγκόσμιο κίνδυνο.
Διαχρονικός επικριτής
Από το 1945, το Βατικανό παραμένει σταθερός επικριτής των πυρηνικών όπλων, καθώς η ατομική βόμβα που έπεσε στο Ναγκασάκι κατέστρεψε σε μεγάλο βαθμό την καθολική κοινότητα της Ιαπωνίας.
Ο Πάπας Φραγκίσκος ενέτεινε τη δέσμευση του Βατικανού στο αντιπυρηνικό κίνημα: αρχικά απέρριψε την ηθική βάση της πυρηνικής αποτροπής και στη συνέχεια καταδίκασε απερίφραστα τα όπλα αυτά. Μιλώντας στη Χιροσίμα, δήλωσε: «Η κατοχή πυρηνικών όπλων είναι ανήθικη». Η τοποθέτησή του μετουσιώθηκε σε στήριξη της Αγίας Έδρας προς τη Συνθήκη για την Απαγόρευση των Πυρηνικών Όπλων (TPNW), η οποία απαγορεύει την ανάπτυξη, τη δοκιμή, την παραγωγή, την απόκτηση, την κατοχή και τη χρήση τους.
Η TPNW τέθηκε σε ισχύ το 2021, μόλις την επικύρωσαν 50 χώρες. Μέχρι σήμερα έχουν προσχωρήσει σε αυτήν 75 κράτη, ανάμεσα στα οποία δεν συγκαταλέγεται καμία από τις εννέα πυρηνικές δυνάμεις (Κίνα, Γαλλία, Ινδία, Ισραήλ, Βόρεια Κορέα, Πακιστάν, Ρωσία, Ηνωμένο Βασίλειο και Ηνωμένες Πολιτείες). Χωρίς τη δική τους στήριξη, ωστόσο, η συνθήκη δεν μπορεί να έχει ουσιαστικό αποτέλεσμα· γι’ αυτό και το Βατικανό θεωρεί τόσο επικίνδυνη την εξέταση νέων μορφών πυρηνικού εξοπλισμού από τη διοίκηση Τραμπ.
Μονομερισμός
Σύμφωνα με τον πρώην νούντσιο (πρέσβη) του Βατικανού στις Ηνωμένες Πολιτείες, καρδινάλιο Κριστόφ Πιέρ, οι σύμβουλοι του Πάπα διέκριναν «ανησυχητικά στοιχεία» στη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας της κυβέρνησης Τραμπ για το 2025, με κυριότερα την έμφαση στις στρατιωτικές λύσεις και την υποτίμηση της πολυμερούς διαβούλευσης.
Λίγο αργότερα, ο πρόεδρος Νικολάς Μαδούρο και η σύζυγός του απήχθησαν από αμερικανικές δυνάμεις από την κατοικία τους στο Καράκας και μεταφέρθηκαν στις φυλακές του Μπρούκλιν, την ώρα που το Βατικανό διαπραγματευόταν ακόμη τη μεταφορά τους σε τρίτη χώρα. Ανεξάρτητα από τα αδικήματα που του αποδίδονται, και παρότι οι Καθολικοί επίσκοποι της χώρας τάσσονταν σε μεγάλο βαθμό εναντίον του για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ο αμερικανικός στρατός δεν είχε κανένα δικαίωμα να καταπατήσει την εθνική κυριαρχία της Βενεζουέλας, όπως έσπευσε να επισημάνει ο Πάπας Λέων.
Παράλληλα, οι Αμερικανοί επίσκοποι εξέφραζαν όλο και πιο έντονη δυσαρέσκεια για τις παράνομες ενέργειες των αμερικανικών αρχών: πράκτορες της ICE επιτίθεντο σε ανθρώπους γεννημένους στο εξωτερικό, πολλοί από τους οποίους ήταν πιστοί Καθολικοί, ενώ ταχύπλοα σκάφη βομβαρδίζονταν στην Καραϊβική με την αιτιολογία ότι μετέφεραν ναρκωτικά. Η πρώτη πρακτική παραβιάζει τη συνταγματική εγγύηση της νόμιμης διαδικασίας (due process) και η δεύτερη το διεθνές δίκαιο.
Στην ετήσια ομιλία του για το νέο έτος προς το διπλωματικό σώμα που είναι διαπιστευμένο στην Αγία Έδρα, ο Πάπας Λέων εξέφρασε τη λύπη του: «Ο πόλεμος επέστρεψε στη μόδα και ο ζήλος για πόλεμο εξαπλώνεται».
Το Υπουργείο Πολέμου αντέδρασε έντονα και κάλεσε τον Πιέρ να παρουσιαστεί στον Έλμπριτζ Κόλμπι, υφυπουργό Αμυντικής Πολιτικής, κάτι εξαιρετικά ασυνήθιστο. Αν ο Κόλμπι, αν και Καθολικός, πίστευε ότι θα έκανε το Βατικανό να σωπάσει κάνοντας κήρυγμα περί «δικαίου του ισχυρότερου» σε έναν ιερέα και διπλωμάτη με 50 χρόνια εμπειρίας, έπεσε έξω. Η συνάντηση φαίνεται πως πυροδότησε ακόμη πιο μαχητική στάση από την πλευρά του καθολικού κλήρου.
Την Κυριακή του Πάσχα, ο αρχιεπίσκοπος Τίμοθι Μπρόγκλιο, επικεφαλής της παγκόσμιας αρχιεπισκοπής που υπηρετεί τους Καθολικούς των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων (1,8 εκατομμύριο στρατιωτικοί και οι οικογένειές τους), δήλωσε στην εκπομπή Face the Nation ότι ο πόλεμος κατά του Ιράν δεν μπορεί να χαρακτηριστεί «δίκαιος», μια θεολογική έννοια που προϋποθέτει ότι ο πόλεμος έχει αμυντικό χαρακτήρα. Την επόμενη Κυριακή, τρεις Αμερικανοί καρδινάλιοι εμφανίστηκαν στην εκπομπή 60 Minutes, επαναλαμβάνοντας την κριτική τους για τον «πόλεμο επιλογής» της κυβέρνησης Τραμπ και διαμαρτυρόμενοι για τις «μαζικές, αδιάκριτες απελάσεις».
Ο πόλεμος στο Ιράν πυροδότησε δημόσια αντιπαράθεση ανάμεσα στον Λέοντα και τον Τραμπ, ο οποίος χαρακτήρισε τον Πάπα «καταστροφικό για την εξωτερική πολιτική». Την επομένη, ο Λέων δεσμεύτηκε να «συνεχίσει να μιλά σθεναρά κατά του πολέμου», μεταξύ άλλων και κατά της χρήσης τεχνητής νοημοσύνης στον εντοπισμό στόχων, στην οποία αποδόθηκε η ισοπέδωση ενός δημοτικού σχολείου στο νότιο Ιράν την πρώτη ημέρα των βομβαρδισμών. Περίπου 175 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, οι περισσότεροι κορίτσια ηλικίας 7 έως 12 ετών. Οι γονείς ζήτησαν από τον Πάπα Λέοντα να γίνει η φωνή της τραγωδίας τους, και εκείνος υπογράμμισε ότι το διεθνές δίκαιο υποχρεώνει τα εμπόλεμα μέρη να προστατεύουν τους αθώους.
Ο Πιέρ μου δήλωσε: «Η αληθινή ιστορία της Αμερικής είναι ότι έχτισε θεσμούς για τον διάλογο. Τώρα όμως λέτε “όχι” στον διάλογο; Καταστρέφετε ανθρώπους και μετά προτείνετε να συζητήσετε μαζί τους; Αυτό δεν πρόκειται να συμβεί ποτέ. Ο Τραμπ θέλει να απομονώσει την Αμερική και να την κάνει μεγάλη απέναντι στους άλλους. Παλιότερα, η Αμερική γινόταν μεγάλη μαζί με τους άλλους».
Η γεωπολιτική κριτική του Πάπα Λέοντος πήρε επίσημη μορφή στις 25 Μαΐου με τη δημοσίευση της εγκυκλίου Magnificat Humanitas: Για την Προστασία του Ανθρώπινου Προσώπου στην Εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Το κείμενο περιγράφει μια «κουλτούρα ισχύος» που αγνοεί τον διάλογο και τη διπλωματία, προωθεί τον πόλεμο ως εργαλείο διεθνούς πολιτικής και καλλιεργεί έναν ψευδή ρεαλισμό, σύμφωνα με τον οποίο η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. Παρότι δεν κατονομάζει καμία συγκεκριμένη χώρα, το περιεχόμενό του διαβάζεται ως ευθεία καταγγελία της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.
Το έγγραφο αποτέλεσε τη βάση για τη συνάντηση νομπελιστών τον Ιούλιο στη θερινή κατοικία του Πάπα, το Καστέλ Γκαντόλφο, και στη συνέχεια στο Δημαρχείο της Ρώμης, όπου οι βραβευμένοι υπέγραψαν τη Διακήρυξη της Ρώμης για την Τεχνητή Νοημοσύνη και τα Πυρηνικά Όπλα. Το περιοδικό Bulletin of the Atomic Scientists τη χαρακτήρισε ως την πρώτη συνάντηση ειδικών και ακτιβιστών με στόχο την αντιμετώπιση των κινδύνων που απορρέουν από τη «σύνδεση τεχνητής νοημοσύνης και πυρηνικών».
Ο πρώην πρόεδρος της Κολομβίας και νομπελίστας Χουάν Μανουέλ Σάντος συνέβαλε στη διοργάνωση της εκδήλωσης. Στην ίδια γραμμή με τον Πάπα, δήλωσε: «Βλέπουμε τους ηθικούς φραγμούς να διαβρώνονται προς όφελος της επιδίωξης της ωμής ισχύος. Η ανάπτυξη ολοένα πιο εξελιγμένης τεχνητής νοημοσύνης προσθέτει μια ακόμη αβεβαιότητα».
Στο Καστέλ Γκαντόλφο, ο δρ Άιρα Χέλφαντ, συνιδρυτής και πρώην πρόεδρος της οργάνωσης Physicians for Social Responsibility, ο οποίος έχει συμβάλει στην κατάκτηση δύο Βραβείων Νόμπελ Ειρήνης για τα πυρηνικά όπλα, τόνισε ότι το Βατικανό είναι διαχρονικός σύμμαχος, και πρόσθεσε: «Δυστυχώς, πολλοί άνθρωποι, μεταξύ αυτών και πολλοί ενεργοί Καθολικοί, αγνοούν τη σαφή και ανυποχώρητη θέση του Βατικανού ότι τα πυρηνικά όπλα πρέπει να καταργηθούν. Η θέση αυτή έχει διατυπωθεί καθαρά σε διπλωματικό επίπεδο, αλλά όχι στις περισσότερες ενορίες».
Διπλωματική κινητοποίηση του Βατικανού
Ένας βασικός λόγος για την επίσκεψη του Πάπα Λέοντος στο Μετς της Γαλλίας στα τέλη Σεπτεμβρίου ήταν να αναδείξει ένα ιστορικό παράδειγμα όπου η καλή θέληση υπερίσχυσε του μίσους: εκεί είχε ιδρυθεί η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα, η οποία εξελίχθηκε στη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην πτήση της επιστροφής προς τη Ρώμη, ο Λέων προκάλεσε ξανά τον Τραμπ, επιμένοντας αυτή τη φορά ότι οι ανησυχίες για την ασφάλεια της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι «fake news».
Την ώρα που ο Λέων βρισκόταν στη Γαλλία, ο υπουργός Εξωτερικών του Βατικανού, καρδινάλιος Πιέτρο Παρολίν, αξιοποίησε την ομιλία του στον ΟΗΕ για να επαναλάβει: «Ο έλεγχος αυτών των ισχυρών εργαλείων δεν πρέπει να παραμείνει στα χέρια λίγων εκλεκτών· οφείλουν να υπηρετούν την ανθρωπότητα και όχι το αντίστροφο. Ιδιαίτερα η ανάπτυξη θανατηφόρων αυτόνομων οπλικών συστημάτων (LAWS) εγείρει βαθιά ηθικά ερωτήματα». Τον προηγούμενο μήνα, ο νέος εκπρόσωπος του Βατικανού στον ΟΗΕ, ο λιβανέζικης καταγωγής αρχιεπίσκοπος Κριστόφ-Ζαχία Ελ-Κασίς, μίλησε για «πρόσθετους κινδύνους» που δημιουργεί η ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στα πυρηνικά συστήματα.
Βασικό κίνητρο για αυτή την επιμονή της Ρώμης στο θέμα είναι οι ενδείξεις ότι η κυβέρνηση Τραμπ σκοπεύει να διευρύνει το οπλοστάσιό της, μεταξύ άλλων με επιλογές «τακτικών» πυρηνικών όπλων. Ο Κόλμπι το αποκάλυψε σε ομιλία του προς την ανώτατη στρατιωτική ηγεσία, σύμφωνα με το Bulletin of the Atomic Scientists. Το Βατικανό βλέπει μια πιο άμεση ευκαιρία να στηλιτεύσει την αμερικανική ανευθυνότητα στην πρώτη διάσκεψη αναθεώρησης της Συνθήκης TPNW του ΟΗΕ, που θα γίνει στη Νέα Υόρκη από τις 30 Νοεμβρίου έως τις 4 Δεκεμβρίου.
Στο μεταξύ, σύμβουλοι του Αμερικανού Πάπα αναφέρουν ότι ο ίδιος ενθαρρύνει τη δημιουργία ενός νέου κινήματος κατά του μηδενιστικού πυρηνικού ανταγωνισμού εξοπλισμών, που τροφοδοτείται από την τεχνητή νοημοσύνη.
Victor Gaetan
