Νίκα Ντουμπρόβσκι: Σ’αυτή τη διάλεξη του Ινστιτούτου Ντέιβιντ Γκρέιμπερ. ο Στιβ Κιν και ο Μάικλ Χάντσον βρίσκονται μαζί μας, προκειμένου να συζητήσουμε τις τρέχουσες παγκόσμιες εξελίξεις: την επιδεινούμενη κρίση, τις συνεχιζόμενες πολεμικές συγκρούσεις, την αναδυόμενη μετατροπή του χρυσού σε de facto αποθεματικό νόμισμα, καθώς και τα πιθανά σενάρια εξέλιξης της κατάστασης. Η πρώτη μου ερώτηση απευθύνεται στον Στιβ Κιν. Θα ήθελα να κατανοήσω πώς ο στρατιωτικοποιημένος κεϋνσιανισμός, που στηρίζεται στον έλεγχο του πετρελαίου και των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού, ενδέχεται να μεταβάλει την κοινωνική μας δομή. Στιβ;
Στιβ Κιν: Ο στρατιωτικοποιημένος κεϋνσιανισμός συνίσταται στη διοχέτευση δαπανών προς τον στρατιωτικό τομέα με στόχο την τόνωση της υπόλοιπης οικονομίας — και αυτό ακριβώς παρατηρούμε σήμερα, καθώς σχεδόν κάθε κράτος στον πλανήτη επικαλείται έντονες αναταράξεις και σοβαρές απειλές για να δικαιολογήσει την αύξηση των στρατιωτικών του δαπανών. Η εξέλιξη αυτή ευνοεί αυτό που ο στρατηγός Ντουάιτ Αϊζενχάουερ, κατά τη λήξη της προεδρικής του θητείας στις Ηνωμένες Πολιτείες, είχε χαρακτηρίσει «στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα».
Ο ίδιος είχε δηλώσει ότι το σύμπλεγμα αυτό αποτελούσε τη μεγαλύτερη απειλή για την ειρήνη και την ασφάλεια του πλανήτη, καθώς στρατιωτικός και βιομηχανικός τομέας έχουν συνάψει μια σιωπηρή συμφωνία: οι ιδιωτικές εταιρείες που προμηθεύουν εξοπλισμό στις ένοπλες δυνάμεις χρηματοδοτούνται από το κράτος για την κατασκευή όπλων, με αποτέλεσμα να αναζητούν διαρκώς αφορμές για πολέμους ώστε να συνεχίζουν την παραγωγή και την πώλησή τους. Τα όπλα που συσσωρεύονται χωρίς να χρησιμοποιούνται καταλήγουν να παραμένουν αδρανή στα αποθέματα, χωρίς να αποδίδουν όπως τα πραγματικά προϊόντα και οι υπηρεσίες — και έτσι, για να αδειάσουν αυτά τα αποθέματα, απαιτείται μια πολεμική σύρραξη.
Το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα, επομένως, πιέζει για πολέμους ακόμη κι όταν αυτοί δεν είναι απαραίτητοι. Θεωρώ πως αυτό που παρατηρούμε σήμερα αποτελεί τη χειρότερη δυνατή εκδοχή του φαινομένου: υπάρχει ο πόλεμος στην Ουκρανία, που διαρκεί πλέον σχεδόν τέσσερα χρόνια, αλλά και η σύγκρουση με το Ιράν που άρχισε ο Τραμπ — ένας καθαρός πόλεμος επιλογής.
Δεν υπήρχε ουσιαστική απειλή. Το Ιράν δεν απειλούσε τον υπόλοιπο κόσμο σε βαθμό που να δικαιολογεί πόλεμο, κι όμως η εμπλοκή πραγματοποιήθηκε.
Πρόσφατα συμμετείχα σε ένα podcast με έναν ιδιαίτερα δεξιό Καναδό υποστηρικτή των ΗΠΑ, τον Ο’Λίρι, ο οποίος δήλωσε ότι θα ήθελε το 20% των κρατικών δαπανών να κατευθύνεται στον στρατό. Αυτό είναι το όραμα που διατηρούν για το μέλλον· τους εξυπηρετεί απόλυτα, αφού έτσι ιδιοποιούνται το ένα πέμπτο των δημόσιων δαπανών.
Για το σύνολο της κοινωνίας, όμως, μια τέτοια εξέλιξη σημαίνει καταστροφή για τις περιοχές όπου διεξάγονται οι συρράξεις. Επιπλέον, οι στρατιωτικές δαπάνες δεν αποφέρουν στην οικονομία τα οφέλη που θα απέδιδαν, λόγου χάρη, οι δαπάνες για την αντιμετώπιση της αστεγίας. Οι εύποροι ιδιοκτήτες των εταιρειών του στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος δεν διοχετεύουν τα κεφάλαιά τους στην αγορά αγαθών και υπηρεσιών, αλλά στην απόκτηση περιουσιακών στοιχείων και στη συσσώρευση πλούτου, χωρίς να αναδιανέμουν τα υπόλοιπα.
Αντίθετα, αν οι πόροι αυτοί διατεθούν στα ασθενέστερα κοινωνικά στρώματα — παρέχοντας, για παράδειγμα, στέγη και εισόδημα στους αστέγους — τα χρήματα διοχετεύονται άμεσα στην κατανάλωση. Η επικρατούσα σήμερα μορφή οικονομίας επιβραδύνει τον ρυθμό ανάπτυξης και διευρύνει την εισοδηματική ανισότητα — δύο από τα σοβαρότερα προβλήματα του σύγχρονου καπιταλισμού.
Μάικλ Χάντσον: Από τη σκοπιά του Τραμπ και των Ηνωμένων Πολιτειών, ο πόλεμος για το πετρέλαιο —τόσο εναντίον της Ρωσίας, όπως προαναφέρθηκε, όσο και εναντίον του Ιράν— δεν ήταν πόλεμος επιλογής, αλλά αναπόφευκτος.
Η κατάσταση είχε διαμορφωθεί προς αυτή την κατεύθυνση εδώ και καιρό. Ο Τραμπ το είχε καταστήσει σαφές ήδη από την πρώτη του θητεία, το 2018, δηλώνοντας ότι, καθώς η χώρα βρίσκεται σε διαδικασία αποβιομηχάνισης, δεν διαθέτει πλέον τη δυνατότητα να καλύπτει το κόστος του ΝΑΤΟ.
Ασφαλώς επιθυμούμε τη σύγκρουση του ΝΑΤΟ με τη Ρωσία, διότι δεν είναι αποδεκτό η Ρωσία να εξάγει πετρέλαιο και φυσικό αέριο χωρίς να τιμολογεί σε δολάρια και χωρίς να μεταφέρει τα κέρδη της στις ΗΠΑ. Η επίθεση κατά της Ρωσίας είναι, συνεπώς, αναγκαία — αδυνατούμε όμως να τη χρηματοδοτήσουμε. Ας αποσύρουμε λοιπόν τη χρηματοδοτική μας στήριξη προς το ΝΑΤΟ, ώστε να αναγκαστεί η Ευρώπη να αναλάβει το κόστος.
Το ίδιο επιχείρημα προέβαλαν οι ΗΠΑ και για τη Μέση Ανατολή: αδυνατούν να αποφύγουν τον πόλεμο με το Ιράν, διότι το Ιράν, όπως και η Ρωσία, προασπίζεται την εθνική του κυριαρχία — επιθυμεί να εξάγει πετρέλαιο σε όποιες χώρες επιλέγει το ίδιο, να το τιμολογεί σε νομίσματα πέραν του δολαρίου, και να διατηρεί τα έσοδά του σε οικονομίες της δικής του επιλογής.
Τον περασμένο Δεκέμβριο, η στρατηγική εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ ανέφερε ρητά ότι, για να διασφαλιστεί η αμερικανική κυριαρχία και ασφάλεια, καμία άλλη χώρα δεν επιτρέπεται να απολαμβάνει τη δική της αυτόνομη ασφάλεια. Μια τέτοια εξέλιξη θα σήμαινε το τέλος της αμερικανικής ευημερίας — όρου που ετυμολογικά υποδηλώνει μια συνεχή εισροή πλούτου. Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν πλέον αποβιομηχανιστεί, δεν αποτελούν πια πιστώτρια χώρα όπως το 1945, ούτε διαθέτουν την κυρίαρχη βιομηχανία του πλανήτη όπως τότε.
Επιπλέον, καθώς οι ΗΠΑ δεν κατέχουν πλέον το μεγαλύτερο μέρος των παγκόσμιων αποθεμάτων χρυσού —σε αντίθεση με το 75% που διέθεταν το 1945— καθίσταται αναγκαία η επιβολή σημείων στρατηγικού ελέγχου στην παγκόσμια οικονομία, ώστε η χώρα να μπορεί να εργαλειοποιεί το εξωτερικό εμπόριο, τους πόρους πετρελαίου και την τεχνολογία πληροφορικής. Απαιτείται ο έλεγχος των θαλάσσιων οδών, ενώ δεν πρέπει να επιτραπεί στα υπόλοιπα κράτη να διατηρούν τα κεφάλαιά τους σε νομίσματα πέραν του δολαρίου, καθώς σε διαφορετική περίπτωση καθίσταται αδύνατη η χρηματοδότηση των αμερικανικών δαπανών. Το 2018, ο Τραμπ είχε δηλώσει ότι οι ΗΠΑ δεν πρόκειται να καταβάλουν δαπάνες ούτε για το ΝΑΤΟ ούτε για τις χώρες του ΟΠΕΚ, οι οποίες διαθέτουν σημαντικό πλούτο.
Σύμφωνα με τον ίδιο, οι χώρες αυτές θα κληθούν να καλύψουν το κόστος της πολεμικής σύρραξης κατά του Ιράν και άλλων κρατών, με στόχο τον έλεγχο των παγκόσμιων αποθεμάτων πετρελαίου. Έτσι, μέσω του ελέγχου των κοιτασμάτων του ΟΠΕΚ και άλλων περιοχών, οι ΗΠΑ θα μπορούν να διακόπτουν την παροχή πετρελαίου σε οποιοδήποτε κράτος και να προκαλούν παγκόσμια κρίση όποτε το επιθυμούν. Ο τρόπος υλοποίησης αυτού του σχεδίου παρέμενε ωστόσο ασαφής, έως ότου η διαμάχη με το Ιράν ενέπνευσε μια νέα ιδέα. Το Ιράν υποστήριξε: «Έχετε ηττηθεί στον πόλεμο μαζί μας. Είμαστε ανεξάρτητο κράτος και, ως νικητές, θα πράξουμε όσα δικαιούνται οι νικητές».
«Απαιτούμε αποζημιώσεις για τις ζημίες που προκαλέσατε. Επειδή γνωρίζουμε ότι η προσφυγή στη δικαιοσύνη είναι ανώφελη —τα διεθνή δικαστήρια ελέγχονται από τις ΗΠΑ και η διαδικασία θα καθυστερούσε επί σειρά ετών— θα ξεκινήσουμε την επιβολή διοδίων για τη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ. Υπολογίζουμε ότι αυτό θα αποφέρει 40 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως».
Η δικαιοδοσία αυτή παραχωρήθηκε στις 17 Ιουνίου φέτος, με την υπογραφή μνημονίου συναντίληψης που ανέθεσε στο Ιράν τον έλεγχο του εμπορίου μέσω των Στενών του Ορμούζ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ωστόσο, δεν είχαν καμία πρόθεση να τηρήσουν τις δεσμεύσεις του μνημονίου ούτε να επιτρέψουν στο Ιράν να εισπράττει τέλη από τη ναυσιπλοΐα· το αμερικανικό ναυτικό είχε ήδη κατευθύνει πλοία πλησίον των ακτών του Ομάν, υποστηρίζοντας ότι το Ιράν δεν διαθέτει καμία δικαιοδοσία στην περιοχή. Μόλις το Ιράν διατύπωσε την ιδέα των διοδίων, ο Τραμπ θεώρησε πως είχε βρει τη λύση για την Εγγύς Ανατολή, ώστε να ιδιοποιηθεί το σύνολο των εσόδων από τις εξαγωγές πετρελαίου.
«Μπορούμε να ελέγξουμε τα Στενά του Ορμούζ», υποστήριξε, και —όπως ανέφερε ο Στιβ— να επιβάλουμε διόδια που θα ανέρχονται στο 20% της συνολικής αξίας των εξαγωγών των πλοίων που διέρχονται από την περιοχή. «Θα το πράξουμε ως αποζημίωση για το γεγονός ότι λειτουργούμε ως προστάτες της Εγγύς Ανατολής, εμποδίζοντας το Ιράν να εδραιώσει την εθνική του κυριαρχία».
Όπως ήταν αναμενόμενο, την επόμενη ημέρα ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο αντέδρασε: «Δεν μπορούμε να ανακοινώσουμε επιβολή διοδίων, διότι έχουμε ήδη καταδικάσει νομικά το Ιράν, επικαλούμενοι τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, σύμφωνα με την οποία τα διεθνή ύδατα δεν αποτελούν ατομική περιοχή και κανένα κράτος δεν δικαιούται να επιβάλλει τέλη. Η Αίγυπτος διατηρεί αυτό το δικαίωμα για τη Διώρυγα του Σουέζ, η Τουρκία για τα Δαρδανέλια και ο Παναμάς για τη δική του διώρυγα, επειδή υπέγραψαν τη Σύμβαση διατηρώντας τα προϋπάρχοντα δικαιώματά τους. Εσείς δεν διαθέτετε τέτοιο δικαίωμα — μην τους δίνετε λοιπόν κανένα πάτημα».
Την επόμενη ημέρα ο Τραμπ δήλωσε: «Εντάξει, δεν θα επιβάλουμε διόδια, αλλά θα επιβάλουμε χρέωση ισοδύναμη όχι μόνο με το ύψος των διοδίων, αλλά και με το συνολικό κόστος του πολέμου μας κατά του Ιράν, της Εγγύς Ανατολής, των κρατών που υποστηρίζονται από το Ιράν, καθώς και κάθε χώρας που μας εναντιώνεται παγκοσμίως. Το Ιράν ευθύνεται γι’ αυτό, όπως και οι Υεμενίτες, η Χεζμπολάχ και η Χαμάς, καθώς και για όλο το κόστος που προκάλεσαν στο Ισραήλ. Όλα αυτά τα έξοδα θα επιβαρύνουν το Ιράν, ενώ παράλληλα θα χρεώσουμε και το κόστος των πολεμικών επιχειρήσεων για την προστασία της Σαουδικής Αραβίας, των Εμιράτων και των λοιπών συμμάχων».
Έτσι, αυτό που ξεκίνησε ως πόλεμος του Τραμπ κατά του Ιράν έχει πλέον μετατραπεί σε πόλεμο του Τραμπ κατά του ΝΑΤΟ, καθώς παράλληλα επιχειρείται να σταλεί στα Εμιράτα και στις αραβικές χώρες του ΟΠΕΚ το εξής μήνυμα: «Αυτό είναι το ποσό που οφείλετε να καταβάλετε στις Ηνωμένες Πολιτείες — διαφορετικά θα υποχρεωθείτε να συνάψετε εταιρικές σχέσεις με αμερικανικές επιχειρήσεις». Ένας από τους τρόπους με τους οποίους η Αμερική διατηρεί, παρά την αποβιομηχάνιση και το καθεστώς οφειλέτη στο οποίο βρίσκεται, τη δυνατότητα άσκησης τέτοιας πίεσης, είναι το μονοπώλιο που έχει οικοδομήσει στην τεχνολογία πληροφοριών και στην επεξεργασία δεδομένων μεγάλης κλίμακας. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο το ισοζύγιο πληρωμών των ΗΠΑ στηρίχθηκε τα τελευταία χρόνια όχι από ξένες κυβερνήσεις που αγόραζαν κρατικά ομόλογα —όπως συνέβαινε μετά το 1971, όταν η Αμερική εγκατέλειψε τον κανόνα του χρυσού— αλλά από ιδιωτικές επενδύσεις στο χρηματιστήριο.
Η χρηματιστηριακή αγορά ενισχύθηκε σημαντικά από εταιρείες όπως η Amazon, η Google, η Facebook και η NVIDIA, δηλαδή από μετοχές συνδεδεμένες με την τεχνητή νοημοσύνη. Τις τελευταίες όμως εβδομάδες ανέκυψε ένα πρόβλημα: για να διατηρηθεί το μονοπώλιο στην τεχνολογία πληροφοριών και στην τεχνητή νοημοσύνη, απαιτείται τεράστια ποσότητα ηλεκτρικής ενέργειας.
Αυτή τη στιγμή, η πλειονότητα των πολιτειών στις Ηνωμένες Πολιτείες μπλοκάρει τη δημιουργία νέων κέντρων επεξεργασίας δεδομένων. Ο λόγος είναι ότι τα κέντρα αυτά —απαραίτητα στις εν λόγω εταιρείες για την επίτευξη των προβλεπόμενων κερδών (που στην πραγματικότητα αποτελούν οικονομικές προσόδους) και για την ώθηση των τιμών τους προς τα πάνω— απαιτούν κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας σχεδόν ίση με το σύνολο της ενέργειας που ήδη καταναλώνεται στις πολιτείες αυτές. Αυτό συνεπάγεται διπλασιασμό, τριπλασιασμό ή και τετραπλασιασμό των τιμών του ρεύματος για όλους τους καταναλωτές, δεδομένου ότι η κατασκευή ενός νέου σταθμού παραγωγής ενέργειας απαιτεί τρία έως τέσσερα χρόνια.
Ποια ήταν λοιπόν η αμερικανική λύση; Όπως ακριβώς συνέβη με την αποβιομηχάνιση, μέσω της μεταφοράς των βιομηχανιών στο εξωτερικό, έτσι τώρα μεταφέρεται στο εξωτερικό και η ενεργοβόρα τεχνολογία —απευθείας στην πηγή παραγωγής, σε χώρες όπως το Μπαχρέιν, τα Εμιράτα και η Σαουδική Αραβία. Το Ιράν όμως το είχε ήδη διαγνώσει από τον προηγούμενο μήνα, σημειώνοντας: «Το ζήτημα δεν είναι μόνο η απομάκρυνση των αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων από τη Δυτική Ασία, αλλά και η εξάλειψη των αμερικανικών επενδύσεων και της οικονομικής συμβίωσης μεταξύ των αραβικών κρατών και των ΗΠΑ, καθώς η αφοσίωση των κρατών αυτών θα ακολουθήσει εκεί όπου βρίσκονται τα κεφάλαιά τους». Γι’ αυτό, μία από τις πρώτες κινήσεις του Ιράν ήταν ο βομβαρδισμός των κέντρων δεδομένων της Amazon στο Μπαχρέιν, θέτοντας τέλος στη λειτουργία τους.
Στόχος αυτής της ενέργειας ήταν η παρεμπόδιση αυτής της αμερικανικής οικονομικής συμβίωσης — το κόστος της οποίας οι ΗΠΑ επιδιώκουν πλέον να μετακυλίσουν στις χώρες του ΟΠΕΚ, καθιστώντας τις συν-επενδύτριες μαζί με τις αμερικανικές εταιρείες. Θεωρητικά θα μοιράζονται τα κέρδη, αγνοώντας όμως την πρακτική της «λογιστικής του Χόλιγουντ» —ίσως χρειαστεί να την εξηγήσουμε παρακάτω— με αποτέλεσμα, στην πράξη, να μην απομένουν κέρδη προς διανομή.
Εν κατακλείδι, αυτό που παρατηρούμε σε αυτόν τον πόλεμο του πετρελαίου —που θα μπορούσε κάλλιστα να χαρακτηριστεί Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος, καθώς καθορίζει τη μελλοντική δομή της υφηλίου— συνοψίζεται σε ένα ερώτημα: θα διαμορφωθεί ένας κόσμος ελεύθερου εμπορίου και επενδύσεων, όπου το Ιράν θα μπορεί να πωλεί πετρέλαιο σε όποιον επιθυμεί, να εισπράττει πληρωμές στο νόμισμα της επιλογής του —χωρίς τον κίνδυνο κατάσχεσης των κεφαλαίων του, όπως συνέβη με τα δικά του αποθεματικά και με εκείνα της Ρωσίας— και να επενδύει όπου κρίνει; Ή θα επωμιστούν οι Ηνωμένες Πολιτείες το κόστος; Ποιος θα χρηματοδοτήσει τις στρατιωτικές δαπάνες των ΗΠΑ για τον έλεγχο του πλανήτη, η ίδια η Αμερική ή τα υπόλοιπα κράτη; Από τη σκοπιά της Αμερικής, η απάντηση είναι πως αδυνατεί να το καλύψει η ίδια.
Συνεπώς, για τις ΗΠΑ δεν πρόκειται για πόλεμο επιλογής, αλλά για υπαρξιακό πόλεμο. Το διακύβευμα είναι αν οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν ως το κυρίαρχο παράσιτο εις βάρος του ξενιστή.
Στιβ Κιν: Πράγματι, πρόκειται για την αμερικανική οικονομία με κινητήρια δύναμη το πετρέλαιο. Αν αναλογιστούμε πότε η Αμερική απέκτησε την κυριαρχία της, θα δούμε ότι ήταν η ανακάλυψη του πετρελαίου και η βιομηχανική του αξιοποίηση σε όλη την επικράτεια που μετασχημάτισαν τον μεταποιητικό της τομέα, καθιστώντας τον τον ισχυρότερο στον πλανήτη. Παρακολουθούμε, ουσιαστικά, τη διαδικασία με την οποία μια αυτοκρατορία παραχωρεί τη θέση της σε μια άλλη.
Αυτό συμβαίνει όταν ένα κράτος, όπως η Ισπανία κάποτε, καθίσταται κυρίαρχη αυτοκρατορία επειδή αναπτύσσει στρατιωτική τεχνολογία που της επιτρέπει να εισβάλλει και να κυριαρχεί σε άλλες χώρες. Παρεμπιπτόντως, Μάικλ, υπάρχει εδώ ένα ενδιαφέρον σημείο που ίσως δεν γνωρίζεις, και μάλιστα με μια ευχάριστη νότα: ο εθνικός ύμνος της Ολλανδίας περιλαμβάνει τον στίχο «Υπήρξα πάντοτε πιστός στον Βασιλιά της Ισπανίας». Το ήξερες αυτό; Αναφέρεται στην εποχή κατά την οποία η Ισπανία κυριαρχούσε στρατιωτικά και είχε υποτάξει τους Ολλανδούς — κι έτσι ο ολλανδικός εθνικός ύμνος ορκίζεται ακόμη πίστη στον Βασιλιά της Ισπανίας.
Ειρωνικά, οι Ισπανοί έχασαν στη συνέχεια τη στρατιωτική τους κυριαρχία, την οποία ανέλαβαν οι Ολλανδοί· κατόπιν την έχασαν κι εκείνοι, με διαδόχους τους Πορτογάλους — αν θυμάμαι σωστά τη σειρά διαδοχής των δυτικών αυτοκρατοριών.
Μάικλ Χάντσον: Δεν έγραψε ο Μπετόβεν την “Εισαγωγή Έγκμοντ” για ένα θεατρικό έργο με αυτό το θέμα;
Στιβ Κιν: Δεν είμαι απόλυτα βέβαιος, αλλά μάλλον έτσι είναι, θα το προσθέσω, γιατί είναι μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια.
Εν πάση περιπτώσει: οι αυτοκρατορίες ακμάζουν και παρακμάζουν. Μια πτυχή της ανόδου μιας αυτοκρατορίας είναι η ανάπτυξη εξοπλισμών μέσω του μεταποιητικού της τομέα, που της επιτρέπει να κυριαρχεί στον υπόλοιπο κόσμο.
Αυτός είναι κι ένας από τους λόγους για τους οποίους ασκώ δριμεία κριτική σε ορισμένες αναλύσεις του εμπορίου από υποστηρικτές της Σύγχρονης Νομισματικής Θεωρίας (MMT), τις οποίες θεωρώ απλοϊκές και ανώριμες· σκοπεύω να τους ασκήσω ευθεία και ασυμβίβαστη κριτική μόλις ολοκληρώσω το τρέχον βιβλίο μου.
Μέρος της επιχειρηματολογίας μου στηρίζεται στο εξής: αν εξετάσει κανείς την παγκόσμια ιστορία, θα δει ότι κάθε φορά που ένα κράτος αναδεικνύεται σε κυρίαρχη αυτοκρατορία, το νόμισμά του μετατρέπεται σε μέσο διεθνών συναλλαγών. Αυτό συνεπάγεται την υπερτίμησή του, με αποτέλεσμα ο μεταποιητικός τομέας της χώρας να χάνει την ανταγωνιστικότητά του. Ακριβώς αυτό συμβαίνει σήμερα με τις ΗΠΑ ως κυρίαρχη δύναμη: η ζήτηση για το νόμισμά τους δεν προκύπτει μόνο από την αγορά αμερικανικών προϊόντων, αλλά και από το εμπόριο μεταξύ τρίτων χωρών.
Και φυσικά, ακόμη περισσότερο, για χρηματοπιστωτική κερδοσκοπία. Η ζήτηση για το δολάριο υπερβαίνει κατά πολύ την αξία που θα είχε αν η χώρα δεν ήταν κυρίαρχη δύναμη, με αποτέλεσμα ο μεταποιητικός της τομέας να περιέρχεται σε μειονεκτική θέση έναντι των άλλων κρατών.
Ας υποθέσουμε ότι το νόμισμα είναι υπερτιμημένο κατά 30% — αυτό σημαίνει ότι τα προϊόντα των άλλων χωρών είναι κατά 30% φθηνότερα. Με την πάροδο του χρόνου, κάποιο από αυτά τα εξαρτημένα κράτη θα αναπτύξει την ικανότητα να υποτάξει εκ νέου την αυτοκρατορία και να αναλάβει την ηγεμονία.
Θεωρώ, συνεπώς, ότι η ιδιότητα του παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος δεν αποτελεί λάφυρο της αυτοκρατορίας, αλλά έναν από τους παράγοντες που οδηγούν στην κατάρρευσή της — κάτι που παρατηρούμε αυτή τη στιγμή. Ειρωνικά, διανύουμε τη 250ή επέτειο από την ίδρυση του αμερικανικού κράτους, και φαίνεται πως αυτό θα είναι και το έτος κατά το οποίο θα καταρρεύσει η αμερικανική αυτοκρατορία.
Μάικλ Χάντσον: Θα ήθελα να προσθέσω μία ακόμη διάσταση σε όλα αυτά: την έμφαση στο πετρέλαιο, θέμα για το οποίο ο Στιβ έχει γράψει εκτενώς.
Προκειμένου η Αμερική να διατηρήσει τον έλεγχο του πετρελαίου ως σημείου στρατηγικού ελέγχου, οφείλει να παρεμποδίζει την ανάπτυξη εναλλακτικών πηγών ενέργειας. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μία από τις πρώτες ενέργειες του Τραμπ ήταν η κατάργηση όλων των κρατικών επιδοτήσεων για την αιολική ενέργεια — δηλώνοντας μάλιστα ότι είναι καταστροφική και ότι οι ανεμογεννήτριες θανατώνουν τα πουλιά.
Στιβ Κιν: Όλοι γνωρίζουμε, βέβαια, πόσο ενδιαφέρεται ο Τραμπ για το περιβάλλον.
Μάικλ Χάντσον: Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν ήδη αποσυρθεί από όλους τους διεθνείς περιβαλλοντικούς οργανισμούς για την καταπολέμηση της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Για να παραμείνει ο κόσμος εξαρτημένος από το πετρέλαιο, πρέπει να αποτραπεί η αξιοποίηση της αιολικής, της ηλιακής και της πυρηνικής ενέργειας. Ο Στιβ έχει κάνει εξαιρετική δουλειά αποδομώντας οικονομολόγους όπως ο Νόρντχαους — για τον οποίο μπορείς να μας μιλήσεις σε λίγο, Στιβ. Οι ΗΠΑ ισχυρίστηκαν ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη αποτελεί απλώς έναν μύθο και ότι οι υψηλές θερμοκρασίες είναι αποκύημα της φαντασίας.
Η προάσπιση, λοιπόν, του αμερικανικού μονοπωλίου στο πετρέλαιο δεν συνιστά μόνο πόλεμο κατά των χωρών που καταναλώνουν πετρέλαιο, αλλά και πόλεμο κατά όλων των κρατών που πλήττονται από την υπερθέρμανση του πλανήτη — αφού οι ΗΠΑ παρεμποδίζουν κάθε προσπάθεια αντικατάστασης του πετρελαίου και του άνθρακα από την ηλιακή, την αιολική και την πυρηνική ενέργεια.
Στιβ Κιν: Το ειρωνικό είναι ότι ο πόλεμος που εξαπέλυσε ο Τραμπ για τη διατήρηση της κυριαρχίας του πετρελαίου —η εισβολή στη Βενεζουέλα και τώρα ο πόλεμος κατά του Ιράν— πείθει τελικά τους λαούς να στραφούν προς την ηλιακή και την αιολική ενέργεια. Διότι ένα από τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούσαν επί δεκαετίες όσοι αρνούνταν την κλιματική αλλαγή ήταν ότι «ο ήλιος δεν λάμπει πάντα και ο άνεμος δεν φυσά πάντα» — τώρα όμως μπορούμε να απαντήσουμε πως ούτε η ροή πετρελαίου από τα Στενά του Ορμούζ είναι δεδομένη.
Υπό αυτές τις συνθήκες, μια ασταθής εφοδιαστική αλυσίδα πετρελαίου —της οποίας τις πλήρεις επιπτώσεις δεν έχουμε ακόμη βιώσει, καθώς η μείωση της ροής καλύφθηκε προσωρινά με ανάλωση υφιστάμενων αποθεμάτων— οδηγεί αναπόφευκτα σε σημείο εξάντλησης. Αυτό απέχει ελάχιστα, μερικές εβδομάδες το πολύ έναν μήνα, οπότε τα αποθέματα θα εξαντληθούν και θα καταστεί αδύνατη η λειτουργία των μηχανημάτων που εξαρτώνται από αυτά.
Όποιος εξαρτάται από ενέργεια βασισμένη στο πετρέλαιο θα αδυνατεί, συνεπώς, να εργαστεί. Γι’ αυτό παρατηρείται κατακόρυφη αύξηση της ζήτησης για οικιακά ηλιακά και αιολικά συστήματα, καθώς οι πολίτες συνειδητοποιούν τον βαθμό εξάρτησής τους από πετρέλαιο που προέρχεται από μία από τις πλέον ασταθείς πολιτικά περιοχές του πλανήτη — αστάθεια που η ίδια η αμερικανική παρέμβαση εκεί οξύνει ακόμη περισσότερο, καθιστώντας την τροφοδοσία ακόμη πιο αβέβαιη.
Κατά κάποιον τρόπο, λοιπόν, η ίδια η επιθυμία της βιομηχανίας πετρελαίου να διατηρήσει την ισχύ της είναι εκείνη που τελικά την εξασθενεί, παρότι η επιρροή της παρέμεινε δυσανάλογα μεγάλη για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.
Μάικλ Χάντσον: Πράγματι, έτσι ακριβώς είναι. Ολόκληρο, λοιπόν, το σύστημα είναι αυτή τη στιγμή επικεντρωμένο στις ΗΠΑ. Τι καλούνται όμως να πράξουν τα υπόλοιπα κράτη; Το σύστημα αυτό οφείλει να αντικατασταθεί από ένα διαφορετικό εμπορικό, επενδυτικό και νομισματικό σύστημα, που δεν θα βασίζεται στο δολάριο ΗΠΑ.
Στιβ Κιν: Γνωρίζουμε και οι δύο ότι το μεγαλύτερο σφάλμα της Αμερικής ήταν η Συμφωνία του Μπρέτον Γουντς και η απόφαση να καθιερωθεί το αμερικανικό δολάριο ως διεθνές νόμισμα, αντί για το bancor που είχε προτείνει ο Κέυνς. Επανεξετάζοντας πρόσφατα τις προτάσεις του Κέυνς για το bancor, διαπιστώνει κανείς ότι, χωρίς να το διατυπώνει ρητά, είχε επίγνωση πως η χρήση ενός εθνικού νομίσματος για το διεθνές εμπόριο υπονομεύει το ίδιο το κράτος που το εκδίδει.
Αυτό ακριβώς οδήγησε στην αστάθεια που συνέβαλε εν μέρει στη Μεγάλη Ύφεση και στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μέσω ενός διεθνούς συστήματος πληρωμών που επέτρεπε σε ορισμένες χώρες να διατηρούν εμπορικά πλεονάσματα υπονομεύοντας τους ανταγωνιστές τους, ενώ οι ΗΠΑ εφάρμοζαν πολιτικές εις βάρος των γειτόνων τους (beggar-thy-neighbor policies). Αυτό ακριβώς ήταν το φαινόμενο που διέγνωσε ο Κέυνς να εκτυλίσσεται μέσω του εμπορίου, των υποτιμήσεων και των δασμών κατά τη δεκαετία του 1930.
Στόχος της ιδέας ήταν η αποτροπή αυτών των πρακτικών μέσω της υιοθέτησης μιας λογιστικής μονάδας —όχι ενός πραγματικού νομίσματος— για τις διεθνείς συναλλαγές, την οποία κανένα κράτος δεν θα μπορούσε να παράγει. Η φιλοσοφία πίσω από το bancor ήταν να λειτουργεί αποκλειστικά ως μονάδα ανταλλαγής: μια χώρα με εμπορικό πλεόνασμα θα συσσώρευε bancor, μια χώρα με εμπορικό έλλειμμα θα εμφάνιζε υπερανάληψη σε bancor, με το συνολικό άθροισμα να παραμένει πάντα μηδενικό.
Μόλις όμως το έλλειμμα ή το πλεόνασμα ξεπερνούσε ένα συγκεκριμένο όριο —λ.χ. το 1% του ΑΕΠ— επιβάλλονταν ποινικά επιτόκια. Τα έσοδα από αυτά κατευθύνονταν σε αποθεματικό ταμείο εντός της Διεθνούς Ένωσης Συμψηφισμού (International Clearing Union) που είχε προτείνει ο Κέυνς, και στη συνέχεια διανέμονταν στις αναπτυσσόμενες χώρες. Με τον τρόπο αυτό, οι εμπορικές ανισορροπίες αξιοποιούνταν για τη χρηματοδότηση επενδύσεων και την προώθηση του εμπορίου, αφού η μοναδική χρήση του bancor ήταν η αγορά αγαθών από άλλη χώρα. Ο Κέυνς σχεδίασε ένα ιδιαίτερα ευφυές σύστημα αποτροπής μεγάλων ανισορροπιών, καθώς η επιβολή κυρώσεων πέραν του ορίου του 1% του ΑΕΠ λειτουργούσε ως ισχυρό κίνητρο για την αποφυγή παρατεταμένων ελλειμμάτων ή πλεονασμάτων.
Σήμερα βλέπουμε χώρες όπως η Κίνα να διατηρούν πλεόνασμα της τάξης του 10% του ΑΕΠ — εντελώς εκτός των ορίων που είχε οραματιστεί ο Κέυνς. Με το δικό του σύστημα δεν θα είχαμε φτάσει στο σημερινό επίπεδο διεθνών ανισορροπιών, ούτε θα είχε υπονομευθεί έτσι η αμερικανική βιομηχανία. Αν το bancor χρησιμοποιούνταν για το εμπόριο, η αξία του δολαρίου θα διαμορφωνόταν με βάση τον ρόλο του στο εμπορικό γίγνεσθαι, και ο μεταποιητικός τομέας των ΗΠΑ θα μπορούσε να είχε διατηρηθεί.
Αντ’ αυτού, επειδή το δολάριο κατέστη το διεθνές νόμισμα, επικράτησε ο χρηματοπιστωτικός τομέας, ο οποίος κυριάρχησε τόσο στην αμερικανική ανάπτυξη όσο και στην πολιτική σκηνή. Σήμερα, όταν μιλάμε για το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα, θα ήταν πιο ακριβές να το αποκαλούμε στρατιωτικο-βιομηχανικό-χρηματοπιστωτικό σύμπλεγμα — έναν τομέα που επωφελείται τα μέγιστα από τον πόλεμο, επιθυμεί τη συνέχισή του, και ταυτόχρονα υπονομεύει τα θεμέλια της παγκόσμιας οικονομίας.
Μάικλ Χάντσον: Αυτό που κατέστησε την αμερικανική αντίθεση στο bancor του Κέυνς ακόμη πιο επιτακτική ήταν το γεγονός ότι το σχέδιο συνεπαγόταν —όπως ο ίδιος ο Κέυνς δήλωνε ρητά— τη διαγραφή χρεών όταν τα κράτη περιέρχονταν σε χρόνιο εμπορικό έλλειμμα, ως αποτέλεσμα των δομών του εξωτερικού τους εμπορίου, των επενδύσεων και της παραχώρησης του ελέγχου των πρώτων υλών και της γης τους σε ξένες δυνάμεις.
Ο Κέυνς υποστήριζε ότι, όταν μια οικονομία συνεχίζει να συσσωρεύει ελλείμματα σε τέτοιο βαθμό, φτάνει σε ένα σημείο όπου τα χρέη της πρέπει να διαγράφονται, καθώς πρόκειται πλέον για μη εξυπηρετούμενα δάνεια. Δεν επρόκειτο απλώς για επισφαλή χρέη, αλλά για το γεγονός ότι η συνεχιζόμενη χρηματοδότηση των ελλειμματικών αυτών χωρών —των χωρών του Παγκόσμιου Νότου— χρηματοδοτούσε στην πράξη την υστέρηση και την εξάρτησή τους, αντί για την ανάπτυξή τους.
Τα κράτη-πιστωτές, επομένως, που συσσωρεύουν χρηματοπιστωτικές απαιτήσεις έναντι τέτοιων οφειλετών δεν μπορούν στην πραγματικότητα να διατηρήσουν αυτά τα δάνεια, αφού οι οφειλέτες αδυνατούν να τα αποπληρώσουν· απαιτείται μια διαδικασία διεθνούς πτώχευσης που θα τους απαλλάσσει από τα βάρη, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα φυσικά και τα νομικά πρόσωπα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες όμως αντέδρασαν τότε λέγοντας, ουσιαστικά: «Σταθείτε — εμείς θέλουμε να είμαστε ο διεθνής πιστωτής. Δεν επιθυμούμε την ακύρωση των απαιτήσεών μας. Κάτι ανάλογο με την κρίση χρέους της Λατινικής Αμερικής τη δεκαετία του 1980 σίγουρα θα προκύψει ξανά, και θέλουμε να επωφεληθούμε από αυτό. Θέλουμε να μπορούμε να πούμε: “Αδυνατείτε να αποπληρώσετε; Ιδιωτικοποιήστε τη βιομηχανία σας, παραχωρήστε μας τον έλεγχο των φυσικών σας πόρων, αφήστε μας να εξαγοράσουμε τις δημόσιες υποδομές σας έναντι πινακίου φακής — και εμείς θα αναλάβουμε τις εθνικές σας υποδομές”».
Αυτό ακριβώς επιδίωκαν οι Ηνωμένες Πολιτείες ως πιστώτρια χώρα. Ο Κέυνς, για ευνόητους λόγους, ήθελε να προφυλάξει τον κόσμο από μια τέτοια πόλωση μεταξύ πιστωτικών και χρεωστικών οικονομιών: η Αγγλία τότε ήταν η χρεωστική οικονομία —με τον ίδιο να υπηρετεί στο βρετανικό Υπουργείο Οικονομικών— ενώ η Αμερική ήταν η πιστώτρια. Όπως είναι φυσικό, το τελευταίο που ήθελαν οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ένα χρηματοπιστωτικό σύστημα που θα εμπόδιζε τους πιστωτές να φτωχοποιούν τους οφειλέτες — τακτική στην οποία βασίστηκε η αμερικανική οικονομία τις επόμενες επτάμισι δεκαετίες.
Στιβ Κιν: Η ιδιότητα του διεθνούς αποθεματικού νομίσματος, όμως, είχε ως αναπόφευκτη συνέπεια τη σταδιακή εξασθένηση της ανταγωνιστικότητας του αμερικανικού μεταποιητικού τομέα. Πρώτα η Ιαπωνία, μετά η Κίνα, και φυσικά η Γερμανία, η Μαλαισία και αρκετές άλλες χώρες κατάφεραν να αναπτύξουν σε κάποιο βαθμό τη δική τους βιομηχανία —όπως η Κορέα, η Ιαπωνία και η Δυτική Γερμανία κατά την πρώιμη μεταπολεμική περίοδο.
Έτσι η Αμερική, που μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο είχε εμπορικό πλεόνασμα —καθώς ήταν η μόνη μεγάλη δύναμη που δεν είχε βομβαρδιστεί και είχε αναπτύξει θεαματικά τη βιομηχανία της μέσω κρατικών επενδύσεων για τις πολεμικές ανάγκες— μετατράπηκε στην αδιαμφισβήτητα κυρίαρχη βιομηχανική δύναμη του πλανήτη. Μόλις όμως το νόμισμά της κατέστη αποθεματικό, αυτή η βιομηχανική υπεροχή άρχισε να χάνεται.
Πρώτα η Γερμανία και ύστερα η Ιαπωνία άρχισαν να παράγουν αγαθά και υπηρεσίες που η Αμερική δεν κατασκεύαζε πια. Οι Ιάπωνες μπήκαν στην αμερικανική αγορά αυτοκινήτου αναπτύσσοντας αρχικά μοτοσυκλέτες φθηνότερες και ποιοτικότερες από τις αμερικανικές, και στη συνέχεια στράφηκαν στα μικρά και μεσαία αυτοκίνητα που η Αμερική δεν παρήγαγε — καλύπτοντας ένα κενό της αγοράς που οι Αμερικανοί κατασκευαστές δεν κάλυπταν.
Ακολούθησε η Sony και μια σειρά τεχνολογικά εξελιγμένων προϊόντων που παρήγαγαν πλέον πρώην εξαρτημένα κράτη. Καθώς οι Αμερικανοί άρχισαν να εισάγουν αυτά τα προϊόντα, το διαρκές μεταπολεμικό εμπορικό πλεόνασμα των ΗΠΑ μετατράπηκε σε μόνιμο έλλειμμα. Σήμερα το έλλειμμα αυτό κυμαίνεται μεταξύ 3% και 6% του ΑΕΠ, τροφοδοτώντας την αποβιομηχάνιση της χώρας. Παρ’ όλα αυτά, η Αμερική διατηρεί την ισχύ της χάρη στη στρατιωτική της υπεροχή και στην κυριαρχία του χρηματοπιστωτικού της τομέα παγκοσμίως.
Εξαιτίας όμως αυτών των παράλογων επεμβάσεων στο Ιράν και στην Ουκρανία, τα υπόλοιπα κράτη αναζητούν πλέον τρόπους αποδέσμευσης από αυτό το νομισματικό σύστημα. Η Κίνα, η Ρωσία και ιδιαίτερα η Βραζιλία τονίζουν την ανάγκη ανάπτυξης εναλλακτικών συστημάτων πληρωμών για το διεθνές εμπόριο, εκτός δολαρίου. Τα συστήματα αυτά φαίνεται πως θα υλοποιηθούν σύντομα, καθώς οι χειρισμοί του Τραμπ απέδειξαν ότι η Αμερική δεν είναι αξιόπιστη — και η εμπιστοσύνη προς την Αμερική οδηγεί, με μαθηματική ακρίβεια, στην εκμετάλλευση.
Εφόσον αυτή είναι η πραγματικότητα και η εκμετάλλευση υφίσταται ήδη, οφείλουμε να βρούμε μια εναλλακτική λύση — μια λύση που θα επιτρέψει, αν μη τι άλλο, τη διαμόρφωση ενός δικαιότερου συστήματος, το οποίο η Αμερική αρνείται να εφαρμόσει. Αυτό ακριβώς παρατηρούμε σήμερα, τόσο μέσω της αύξησης των διμερών συναλλαγών —όπου χώρες όπως η Ρωσία και η Κίνα συναλλάσσονται πλέον στα εθνικά τους νομίσματα— όσο και μέσω της επικείμενης δημιουργίας ενός εναλλακτικού συστήματος πληρωμών, που θα καταστήσει περιττή τη χρήση του δικτύου SWIFT και τον διακανονισμό μέσω της Ομοσπονδιακής Τράπεζας της Νέας Υόρκης, μέσω της οποίας διεξάγεται σήμερα σχεδόν το σύνολο του διεθνούς εμπορίου.
Μάικλ Χάντσον: Αναλογιζόμενος τους λόγους για τους οποίους η Αμερική έχασε τη βιομηχανική της υπεροχή, καταλήγω στο εξής: δεν μετεξελίχθηκε σε μια σοσιαλιστική ή μεικτή οικονομία, αλλά προτίμησε την ιδιωτικοποίηση. Η αποδιάρθρωση αυτή ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980.
Η Αμερική έχασε τη βιομηχανική της ανταγωνιστικότητα έναντι της Ιαπωνίας για δύο λόγους: πρώτον, επειδή μετατράπηκε σε οικονομία χρηματοπιστωτικού και όχι βιομηχανικού καπιταλισμού, επιβαρυμένη με τεράστιο όγκο χρέους, και δεύτερον, επειδή ιδιωτικοποίησε τον δημόσιο τομέα. Αντί οι δημόσιες υποδομές να παρέχουν βασικά αγαθά σε επιδοτούμενες τιμές, ώστε να διατηρείται χαμηλά το κόστος διαβίωσης και ο βασικός μισθός που κατέβαλλαν οι εργοδότες, η ιδιωτικοποίηση των βασικών αναγκών εκτόξευσε αυτό το κόστος.
Το κόστος όλων αυτών των υπηρεσιών αυξήθηκε, όπως συνέβη επί Μάργκαρετ Θάτσερ και Ρόναλντ Ρίγκαν για το νερό και την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Όλες αυτές οι ιδέες, που ανάγονται ήδη στον 19ο αιώνα —στη Βρετανία υπό τον Μπέντζαμιν Ντισραέλι και στις Ηνωμένες Πολιτείες υπό τον Τέντι Ρούζβελτ — βασίζονταν στην αρχή ότι το κράτος οφείλει να διαμορφώνει έναν υγιή πληθυσμό, ώστε να αποφεύγονται οι συνεχείς ασθένειες και τα ιατρικά έξοδα. Όλα αυτά έχουν πλέον ιδιωτικοποιηθεί. Χρειαζόμαστε δωρεάν παιδεία, ώστε οι πολίτες να μορφώνονται και να γίνονται πιο παραγωγικοί — στην Αμερική όμως η εκπαίδευση κοστίζει πλέον 50.000 δολάρια ετησίως. Τα πάντα έχουν ιδιωτικοποιηθεί, με αποτέλεσμα η Δύση να έχει καταστεί μη ανταγωνιστική, μαχόμενη ενάντια στην ίδια την κατεύθυνση προς την οποία κινούνταν ιστορικά ο βιομηχανικός καπιταλισμός — δηλαδή προς τον σοσιαλισμό.
Στιβ Κιν: Πράγματι — και έχεις επισημάνει συχνά ότι ένας από τους λόγους για τους οποίους η δομή κόστους στη Δύση είναι υψηλότερη απ’ ό,τι στην Ασία είναι οι πρόσοδοι. Στη Δύση, μεγαλύτερο μέρος του χρήματος κατευθύνεται σε μη δεδουλευμένο εισόδημα σε σύγκριση με την Ανατολή. Οι εργαζόμενοι, κατά συνέπεια, καλούνται να καλύψουν το κόστος αυτού του μη δεδουλευμένου εισοδήματος μέσω ενοικίων, εξόδων μεταφοράς και άλλων επιβαρύνσεων, με αποτέλεσμα οι μισθοί τους να πρέπει να προσαρμόζονται αναλόγως — και έτσι η δομή κόστους της αμερικανικής βιομηχανίας διαμορφώνεται σε υψηλότερα επίπεδα από εκείνη της κινεζικής. Περιέρχονται έτσι σε μειονεκτική θέση και οδηγούνται στην αποβιομηχάνιση, ακριβώς επειδή ιδιωτικοποίησαν τα πάντα.
Αυτή η εξέλιξη αποκαλύπτει την άγνοια των συμβατικών οικονομολόγων ως προς τη διάσταση του χρόνου, καθώς εμφορούνται από την ιδεολογική αντίληψη ότι ο ιδιωτικός τομέας διαχειρίζεται τα πάντα αποτελεσματικότερα. Αυτό που αδυνατούν να κατανοήσουν είναι ότι ο ιδιωτικός τομέας αποσκοπεί αναγκαστικά στο κέρδος: αν ένα έργο απαιτεί μακρόχρονη κατασκευή και καθυστερημένη απόδοση κεφαλαίων, είναι εξαιρετικά αμφίβολο αν θα το αναλάβει εξαρχής, καθώς δεν διαφαίνεται άμεση προοπτική κερδοφορίας.
Η κατασκευή αποχετευτικών δικτύων, για παράδειγμα —ένα έργο όχι εντυπωσιακό αλλά απολύτως ζωτικό— είναι πιθανότερο να υλοποιηθεί και να συντηρηθεί στην απαιτούμενη κλίμακα από το κράτος. Ο ιδιωτικός τομέας ενδέχεται μεν να τα κατασκευάσει, όχι όμως στην αναγκαία κλίμακα, ή θα τοποθετήσει εγκαταστάσεις στις εύπορες περιοχές και όχι στις υποβαθμισμένες, αφού οι οικονομικά ασθενέστεροι αδυνατούν να καλύψουν το κόστος. Το αποτέλεσμα είναι ελλιπείς και ακριβότερες υπηρεσίες· παράλληλα, όποτε ο ιδιωτικός τομέας αναλαμβάνει τη διαχείριση, τείνει να αποφεύγει τη συντήρηση συστημάτων που απαιτούν μακροπρόθεσμες επενδύσεις — η συντήρηση, λόγου χάρη, των συστημάτων επεξεργασίας λυμάτων περιορίζει τα κέρδη.
Όταν η αξιολόγηση γίνεται σε τριμηνιαία βάση, η περικοπή της συντήρησης των βακτηριακών συστημάτων διάσπασης λυμάτων αυξάνει βραχυπρόθεσμα τα κέρδη. Όταν όμως αυτό συμβαίνει, τα συστήματα καταρρέουν — οδηγώντας στη δυσάρεστη κατάσταση που αντιμετωπίζει σήμερα η Βρετανία: μετά την ιδιωτικοποίηση των συστημάτων ύδρευσης και αποχέτευσης, η κολύμβηση στα βρετανικά ποτάμια έχει καταστεί σχεδόν αδύνατη, καθώς αυτά έχουν κατακλυστεί από ανεπεξέργαστα λύματα.
Υπάρχει, λοιπόν, μια χρονική παράμετρος στον διαχωρισμό μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής παροχής υπηρεσιών. Επειδή ο ιδιωτικός τομέας οφείλει να παράγει κέρδος ή να αποπληρώνει τόκους χρέους όταν επενδύει —σε αντίθεση με το κράτος— εάν αναλάβει τομείς όπου η απόδοση απαιτεί πολύ μακρύ χρονικό διάστημα, απλώς θα αδρανήσει. Είτε δεν θα κατασκευαστούν εξαρχής τα αποχετευτικά δίκτυα και τα φράγματα, είτε, αν κατασκευαστούν ή περιέλθουν στην κατοχή του ιδιωτικού τομέα, θα εγκαταλειφθούν. Η Βρετανία αποτελεί σήμερα ένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της κατάστασης.
Μάικλ Χάντσον: Χρησιμοποίησες τον όρο «μη δεδουλευμένο εισόδημα» — και κάθε μη δεδουλευμένο εισόδημα συνιστά, στην πραγματικότητα, οικονομική πρόσοδο.
Μιλάμε δηλαδή για πρόσοδο γης, μονοπωλιακή πρόσοδο και χρηματοπιστωτικές επιβαρύνσεις — εισόδημα που αποκτά ο δικαιούχος «ενώ κοιμάται», όπως είχε γράψει χαρακτηριστικά ο Τζον Στιούαρτ Μιλ. Ο Ρικάρντο είχε επισημάνει ότι, αν η Αγγλία δεν εφάρμοζε ελεύθερο εμπόριο στα δημητριακά, θα γινόταν εξαρτημένη από τους εγχώριους γαιοκτήμονες για την τροφοδοσία του αυξανόμενου και αστικοποιούμενου πληθυσμού της. Πώς θα μπορούσε η Αγγλία να εξελιχθεί σε βιομηχανική δύναμη αν οι τιμές των τροφίμων αυξάνονταν, υποχρεώνοντας τις επιχειρήσεις να καταβάλλουν υψηλότερους μισθούς για τη διατροφή των εργαζομένων, και καθιστώντας έτσι τη βιομηχανική της παραγωγή μη ανταγωνιστική έναντι χωρών με χαμηλότερο κόστος διαβίωσης;
Λίγο μετά τον Ρικάρντο, η έννοια της προσόδου γης διευρύνθηκε πέρα από τα τρόφιμα, ώστε να περιλαμβάνει την πρόσοδο ακινήτων, την πρόσοδο φυσικών πόρων και κάθε άλλη μορφή οικονομικής και μονοπωλιακής προσόδου — δηλαδή μη δεδουλευμένου εισοδήματος. Τα περισσότερα μονοπώλια, άλλωστε, οργανώθηκαν ή δημιουργήθηκαν ήδη από τον 14ο αιώνα από διεθνείς τραπεζίτες, ώστε να διευκολυνθούν οι μονάρχες στη συγκέντρωση κεφαλαίων για την αποπληρωμή των πολεμικών τους χρεών προς τους ίδιους τους τραπεζίτες.
Η θεμελιώδης λογική του βιομηχανικού καπιταλισμού ήταν, συνεπώς, η απελευθέρωση οικονομιών και αγορών από την οικονομική πρόσοδο μέσω του ελεύθερου εμπορίου, η φορολόγηση της προσόδου των ακινήτων και των μονοπωλίων, και η αξιοποίηση αυτών των εσόδων για τη χρηματοδότηση δημόσιων υποδομών και τη φθηνή παροχή δημόσιων υπηρεσιών.
Σήμερα παρατηρούμε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες όχι μόνο μετατράπηκαν σε οικονομία της προσόδου —όπου σχεδόν το σύνολο της αύξησης του πλούτου από το 2008 και μετά κατευθύνθηκε στο πλουσιότερο 10%, και κυρίως στο πλουσιότερο 1%, δηλαδή στους γαιοκτήμονες και τους κατόχους μετοχών και ομολόγων— αλλά επιδιώκουν πλέον να επιβληθούν ως παγκόσμιος εισοδηματίας.
Ακριβώς όπως ο βιομηχανικός καπιταλισμός στράφηκε κάποτε ενάντια στις προσόδους, έτσι και ο αγώνας του υπόλοιπου κόσμου για βιομηχανική ανάπτυξη και βελτίωση του βιοτικού επιπέδου πρέπει να είναι αγώνας ενάντια στην πρόσοδο γης, τη μονοπωλιακή και προπάντων τη χρηματοπιστωτική πρόσοδο — μετατρέποντας το χρήμα και την πίστωση σε αγαθό κοινής ωφέλειας, όπως συμβαίνει στην Κίνα.
Στιβ Κιν: Αντίθετα, όσα βλέπουμε σήμερα δείχνουν την τάση ιδιωτικοποίησης των πάντων και περικοπής των δημόσιων δαπανών.
Ένας ειρωνικός λόγος για τον οποίο η αμερικανική οικονομία εξακολουθεί να δείχνει σχετικά ικανοποιητική εικόνα, παρά τις αναταράξεις, είναι το τεράστιο έλλειμμα που δημιουργεί ο Τραμπ για τη χρηματοδότηση των πολέμων, της υπηρεσίας ICE και των υπόλοιπων πολιτικών του. Δημιουργεί τεράστιες ποσότητες χρήματος —πιθανότατα χωρίς να το συνειδητοποιεί πλήρως— γεγονός που διοχετεύει ρευστότητα στην οικονομία αυτή τη στιγμή. Έτσι οι οικονομικοί δείκτες φαίνονται προσωρινά σταθεροί, ενώ οι χρηματιστηριακές αγορές παραμένουν σε υψηλά επίπεδα λόγω κεφαλαίων που κατευθύνονται σε κερδοσκοπικό δανεισμό.
Θεωρώ, ωστόσο, ότι οι ΗΠΑ υπονομεύουν τα ίδια τους τα συμφέροντα με τις ενέργειές τους στο Ιράν. Σύντομα θα χάσουν την ικανότητα να συνεχίσουν αυτόν τον πόλεμο, καθώς αδυνατούν να αναπληρώσουν τα εξοπλιστικά συστήματα που καταναλώνονται — δεδομένου ότι η Κίνα έχει εξασφαλίσει τα τελευταία 20 χρόνια την κυριαρχία στην επεξεργασία σπάνιων γαιών. Οι ΗΠΑ, κατά συνέπεια, αδυνατούν να προμηθευτούν τις σπάνιες γαίες που χρειάζονται για τους μαγνήτες και τα συστήματα υψηλής τεχνολογίας των όπλων τους. Αυτό σηματοδοτεί το τέλος της αμερικανικής αυτοκρατορίας — μια εξέλιξη αυτοπροκληθείσα, υπό την έννοια ότι ο πόλεμος στο Ιράν πιθανότατα επιτάχυνε τη διαδικασία αυτή κατά μία δεκαετία ή και περισσότερο.
Μάικλ Χάντσον: Ένας από τους λόγους για τους οποίους αυτό σηματοδοτεί το τέλος της αμερικανικής αυτοκρατορίας συνδέεται με την ίδια την έννοια της «τόνωσης της οικονομίας»: από τη σκοπιά του Τραμπ, τόνωση σημαίνει ενίσχυση των αγορών μετοχών και ομολόγων. Ο ίδιος υποστήριξε ότι ο πλούτος που προκύπτει θα επιτρέψει την κάλυψη των υψηλότερων τιμών πετρελαίου. Αυτό όμως δεν αποτελεί ουσιαστικό πλούτο.
Στιβ Κιν: Πρόκειται για μια μορφή πιστωτικών και ιδιοκτησιακών απαιτήσεων επί μιας υπερχρεωμένης οικονομίας, που έχει μετατραπεί σε οικονομία προσόδων.
Μάικλ Χάντσον: Ακριβώς. Και δεν είναι δυνατή η παραγωγή πλούτου χωρίς παραγωγική βάση — μόνο μέσω προσόδων.
Στιβ Κιν: Αυτό είναι ένα κομβικό σημείο. Η πρόσοδος δεν συνιστά παραγωγή εισοδήματος, αλλά μια μορφή παρασιτισμού· οφείλει να τρέφεται από κάποιον άλλο τομέα, όπου παράγεται ο πραγματικός πλούτος. Αν το σύστημα προσόδων υπονομεύει το παραγωγικό σύστημα, αποσυντίθεται τελικά και η ίδια η ικανότητα δημιουργίας προσόδου. Η τακτική αυτή αποδίδει προσωρινά, θεωρώ όμως ότι έχουμε φτάσει πλέον στο σημείο όπου η Αμερική υπονομεύει τις ίδιες της τις παραγωγικές δυνατότητες, επιταχύνοντας μια παρακμή που ήδη διαφαινόταν.
Η Κίνα ακολούθησε την κλασική πορεία ανόδου μιας δύναμης, ενισχύοντας τον μεταποιητικό της τομέα. Πιστεύω όμως ότι δεν θα επαναλάβει το σφάλμα που έκαναν παλαιότερα η Αμερική και η Αγγλία — να απαξιώσουν δηλαδή τη βιομηχανία τους προκειμένου να μετατραπούν στο κυρίαρχο χρηματοπιστωτικό σύστημα του πλανήτη.
Απ’ όσο μπορώ να διακρίνω, ο Σι συγκεκριμένα διατηρεί ιδιαίτερα αυστηρή, έως εχθρική, στάση απέναντι στον χρηματοπιστωτικό τομέα και την κερδοσκοπία, οπότε είναι πιθανό να περιορίσει την τάση κυριαρχίας του. Όπως και να έχει, θεωρώ ότι αυτή η στρατιωτική εμπλοκή της Αμερικής στο Ιράν αποτελεί ουσιαστικά τη δυσμενή κατάληξη μιας παρακμάζουσας αυτοκρατορίας.
Μάικλ Χάντσον: Χρησιμοποίησες τη λέξη «παρασιτισμός». Πού εντάσσεται ο παρασιτισμός στην οικονομική θεωρία και στην επίσημη στατιστική του απεικόνιση;
Στιβ Κιν: Στον τομέα FIRE (Finance, Insurance, Real Estate — Χρηματοπιστωτικά, Ασφάλειες, Ακίνητα), όταν τα κεφάλαια που ιδιοποιείται από την υπόλοιπη οικονομία παρουσιάζονται ως η υποτιθέμενη δική του συμβολή στην παραγωγή;
Θυμάμαι χαρακτηριστικά την παρατήρηση που είχες διατυπώσει πριν από δεκαετίες: όταν ο Μόρις Κόουπλαντ επιχείρησε να συντάξει τους πρώτους εθνικούς λογαριασμούς για το Γραφείο Οικονομικής Ανάλυσης, ο υπολογισμός της συμβολής της βιομηχανίας ήταν απλός — προέκυπτε από την ποσότητα των παραγόμενων αγαθών επί την τιμή πώλησής τους. Το ίδιο ίσχυε και για τη γεωργία.
Πώς όμως αποτιμάται η αξία του χρηματοπιστωτικού τομέα; Αυτό που έκανε ο Κόουπλαντ ήταν να θεωρήσει τους μισθούς και τα κέρδη του χρηματοπιστωτικού τομέα ως τη συνεισφορά του στην οικονομία. Όπως όμως είχε παρατηρήσει εύστοχα ένας φοιτητής μου πριν από χρόνια: «Ο χρηματοπιστωτικός τομέας αποτελεί κέντρο κερδοφορίας για την επιχειρηματική κοινότητα, ή λειτουργεί ως κόστος;». Στην πραγματικότητα, αποτελεί λειτουργικό κόστος. Διογκώνοντας υπερβολικά το χρηματοπιστωτικό κόστος, η μεταποίηση και η γεωργία υποχρεώνονται να καλύψουν αυτές τις αυξημένες επιβαρύνσεις προτού διαθέσουν τα αγαθά και τις υπηρεσίες τους — με αποτέλεσμα τα προϊόντα να καθίστανται ακριβότερα και λιγότερο ανταγωνιστικά διεθνώς. Προωθώντας τον χρηματοπιστωτικό της τομέα, η Αμερική κατέληξε να υπονομεύσει την ίδια της την οικονομία.
Μάικλ Χάντσον: Παράλληλα, ο τομέας FIRE συνιστά την κύρια πηγή της εικονικής αύξησης του αμερικανικού ΑΕΠ. Τι σημαίνει, λοιπόν, στην πράξη, όταν οι στατιστικολόγοι συγκρίνουν το ΑΕΠ των ΗΠΑ με εκείνο της Κίνας, από τη στιγμή που το αμερικανικό ΑΕΠ αποτελείται κυρίως από τον τομέα FIRE, ενώ η Κίνα έχει αποφύγει σε μεγάλο βαθμό αυτή τη στρέβλωση;
Στιβ Κιν: Σημαίνει απλώς ότι οι ΗΠΑ διαθέτουν έναν μεγαλύτερο παράσιτο.
Μάικλ Χάντσον: Ακριβώς.
Στιβ Κιν: Και αυτό το διογκωμένο παράσιτο, όπως έχεις αναλύσει διεξοδικά, λειτουργεί πείθοντας τον ξενιστή ότι η δική του επιβίωση είναι ζωτικής σημασίας για την επιβίωση του ίδιου του ξενιστή. Αυτό ακριβώς έχει επιτευχθεί στον χρηματοπιστωτικό τομέα: η κοινή γνώμη αδυνατεί πλέον να διανοηθεί την Αμερική χωρίς έναν γιγαντιαίο χρηματοπιστωτικό τομέα, χωρίς την κυριαρχία των μεγάλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και χωρίς τον συντονιστικό ρόλο της Ομοσπονδιακής Τράπεζας. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο η Αμερική περιέρχεται σε παρακμή, την ώρα που η Κίνα περιορίζει σκοπίμως τον χρηματοπιστωτικό τομέα, αποδιογκώνοντας φούσκες —όπως στην αγορά ακινήτων και στο χρηματιστήριο— ώστε να μην του επιτρέψει να επιβάλλει τους δικούς του κανόνες στην οικονομία.
Όταν αναφέρομαι στην Κίνα σε σύγκριση με τις ΗΠΑ, δέχομαι επικρίσεις από συντηρητικούς κύκλους που με κατηγορούν ότι υποστηρίζω τον κεντρικό σχεδιασμό και τον αυταρχισμό. Η απάντησή μου είναι η εξής: προτιμώ την οικονομία να τη διαχειρίζεται μια ομάδα μηχανικών —όπως συμβαίνει στην Κίνα— παρά μια ομάδα χρηματοοικονομικών παραγόντων, όπως συμβαίνει στην Αμερική. Προτιμώ, με άλλα λόγια, τη διοίκηση από ανθρώπους που παράγουν έργο, παρά από ανθρώπους που λειτουργούν παρασιτικά.
Μάικλ Χάντσον: Έχεις απόλυτο δίκιο. Αν ως «ελεύθερη αγορά» ορίζεται μια αγορά χωρίς κρατική παρέμβαση ή ρυθμιστικό ρόλο, το αποτέλεσμα δεν είναι η ελευθερία, αλλά μια νέα μορφή σχεδιασμένης οικονομίας — όπου τον ρόλο των σχεδιαστών αναλαμβάνουν πλέον οι τράπεζες και οι πιστωτές αντί για το κράτος. Οι υποστηρικτές αυτής της εκδοχής της «ελεύθερης αγοράς» τάσσονται, συνεπώς, υπέρ μιας συγκεντρωτικής και σχεδιασμένης οικονομίας, πολύ πιο ληστρικής από οποιαδήποτε κυβέρνηση που λογοδοτεί στους πολίτες της και ανταποκρίνεται στις πραγματικές οικονομικές ανάγκες.
Στιβ Κιν: Ακριβώς — και πλέον παρακολουθούμε αυτή τη σύγκρουση στην πράξη.
Πρόκειται, επίσης, για ζήτημα ύβρεως. Εσύ αποτελείς εξαίρεση σε αυτό, καθώς διακρίνεσαι για τη μετριοφροσύνη σου· η ύβρις όμως φαίνεται να αποτελεί εγγενές γνώρισμα της αμερικανικής πολιτικής — η αντίληψη περί «αμερικανικού εξαιρετισμού», η πεποίθηση δηλαδή ότι η Αμερική διαθέτει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που την καθιστούν ανώτερη από τον υπόλοιπο κόσμο.
Βάσει αυτής της αντίληψης, η Αμερική θεωρεί πως μπορεί να λαμβάνει μονομερείς αποφάσεις τις οποίες οι υπόλοιποι οφείλουν να αποδέχονται. Πίσω από αυτές τις αποφάσεις, στην πραγματικότητα, κρύβεται απόλυτη αλαζονεία και άγνοια: αδυνατούν να κατανοήσουν τις συνέπειες των πράξεών τους, δεν κατανοούν τον υπόλοιπο κόσμο, και με τις παρεμβάσεις τους προκαλούν αποσταθεροποίηση — μετατρέποντας στη συνέχεια σε εχθρούς λαούς που κάποτε θεωρούνταν φίλοι τους.
Μάικλ Χάντσον: Ο «αμερικανικός εξαιρετισμός» συνεπάγεται, πρακτικά, ότι οι ΗΠΑ δεν γίνονται ποτέ μέλος διεθνούς οργανισμού στον οποίο δεν διαθέτουν δικαίωμα βέτο. Απαίτησαν και επέβαλαν δικαίωμα βέτο στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, καθώς και ποσοστό άνω του 15% στο κεφάλαιο του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες αξιώνουν πάντοτε δικαίωμα βέτο — γι’ αυτό, άλλωστε, δεν συμμετέχουν ούτε στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο ούτε στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, εφόσον εκεί δεν διαθέτουν τέτοια προνόμια.
Νίκα Ντουμπρόβσκι: Το μοναδικό ενδιαφέρον στοιχείο του αμερικανικού σχεδίου μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης ήταν, ωστόσο, ότι υπήρξε το μόνο που πρότεινε οικουμενικούς κανόνες.
Οι Κινέζοι, στην πραγματικότητα, διακατέχονται από έντονο απομονωτισμό, και δεν προτίθενται να επιβάλουν στον υπόλοιπο κόσμο πώς πρέπει να ενεργήσει. Η Αμερική, αντίθετα, επεδίωξε να οικειοποιηθεί αυτή την οικουμενικότητα, και γι’ αυτό πρότεινε ένα σύστημα πεποιθήσεων που αποτυπώνει τη μορφή του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού. Τώρα όμως επιστρέφει στη χρήση ωμής βίας — και αναρωτιέμαι πώς μπορεί να λειτουργήσει αυτό, αφού το χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι, εξ ορισμού, ένα σύστημα πεποιθήσεων: το χρήμα είναι μια υπόσχεση. Αν καταφύγετε αποκλειστικά στη βία, ποιος θα σας εμπιστευτεί; Οι άνθρωποι θα απομακρυνθούν.
Το ερώτημά μου, λοιπόν είναι το εξής: για πόσο διάστημα μπορεί ένα σύστημα καταναγκασμού να αντικαθιστά ένα σύστημα που στηρίζεται στην «πιστή» τήρηση οικονομικών δογμάτων; Έχετε γράψει εκτενώς για το πώς η οικονομική επιστήμη —και ειδικότερα η νεοκλασική θεωρία— λειτουργεί ως θρησκεία, όπου οι οικονομολόγοι δρουν ως ιερείς και η οικονομική παιδεία ως μέσο ανέλιξης στην ιεραρχία του ιερατείου. Τώρα όμως όλα αυτά καταρρέουν: δεν ισχυρίζονται πια ότι αποτελούν μέρος μιας οργανωμένης «θρησκείας», αλλά δηλώνουν ανοιχτά «θα σας βομβαρδίσουμε» — και το πράττουν κυριολεκτικά. Πώς, λοιπόν, μπορεί να συνεχιστεί αυτή η κατάσταση;
Μάικλ Χάντσον: Η απλή απάντηση στο ερώτημα πόσο μπορεί να διατηρηθεί το κυρίαρχο σύστημα των ΗΠΑ είναι η εξής: θα διατηρηθεί έως ότου τα άλλα κράτη διαμορφώσουν μια εναλλακτική πρόταση.
Για να το πετύχουν αυτό, οφείλουν να διαθέτουν μια συγκροτημένη οικονομική θεωρία, ένα εναλλακτικό δόγμα. Η Μάργκαρετ Θάτσερ είχε δηλώσει πως «δεν υπάρχει εναλλακτική» (TINA). Αυτό που επιχειρούμε ο Στιβ κι εγώ μέσα από τα βιβλία μας είναι ακριβώς να αποδείξουμε ότι υπάρχει εναλλακτική λύση, περιγράφοντας τα χαρακτηριστικά της — και γι’ αυτό, άλλωστε, τα έργα μας δεν εκδίδονται από τους πλέον καθεστωτικούς ακαδημαϊκούς εκδοτικούς οίκους.
Νίκα Ντουμπρόβσκι: Επανερχόμενη στο ζήτημα της οικουμενικότητας και των τοπικών οικονομιών: η Κίνα δεν ισχυρίζεται ότι διαθέτει ένα οικουμενικό μοντέλο, σε αντίθεση με την Αμερική. Πώς θεωρείτε ότι μπορεί να επιλυθεί αυτό; Η Σοβιετική Ένωση, για παράδειγμα, πρόβαλλε κι εκείνη ένα οικουμενικό μοντέλο, επιδιώκοντας την επιβολή του σοσιαλισμού παντού.
Μάικλ Χάντσον: Η Κίνα δεν έχει διατυπώσει ρητά τη στρατηγική της — κάτι που οφείλει να πράξει. Στην πράξη, όμως, έχει επανανακαλύψει τον τροχό: τον τρόπο δηλαδή με τον οποίο η Αμερική, η Βρετανία και η Γερμανία εξελίχθηκαν σε βιομηχανικές δυνάμεις κατά τον 19ο αιώνα.
Αυτό ήταν η αυθεντική κλασική πολιτική οικονομία, που λειτούργησε ως δόγμα του βιομηχανικού καπιταλισμού για να αποτραπεί η ανάπτυξη μιας οικονομίας εισοδηματιών — θεωρία που απορρίφθηκε πλήρως όταν οι εισοδηματίες κατέλαβαν τον έλεγχο των οικονομικών σχολών και των μέσων ενημέρωσης μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, εγκαινιάζοντας μια ολόκληρη εποχή «οικονομικών της απαξίας» κατά τον περασμένο αιώνα. Τι πιστεύεις, Στιβ;
Στιβ Κιν: Έχεις δίκιο· η Κίνα δεν επιχειρεί να εξαγάγει το μοντέλο της. Δεν εισβάλλει στον υπόλοιπο κόσμο, ούτε επιβάλλει τη χρήση κινεζικών προτύπων, ούτε απαιτεί την υιοθέτηση των «κινεζικών χαρακτηριστικών». Θεωρώ όμως ότι δείχνει τι συμβαίνει όταν οι οικονομικές αποφάσεις λαμβάνονται από μηχανικούς, με στόχο τη συγκρότηση μιας λειτουργικής οικονομίας: οδικά δίκτυα, σιδηροδρομικά συστήματα, τηλεπικοινωνίες — υποδομές που υλοποιούνται αποτελεσματικότερα από το κράτος και με σχετικά χαμηλό κόστος. Αυτό ακριβώς πράττουν μέσω της πρωτοβουλίας του Δρόμου του Μεταξιού, καθώς και με τις παρεμβάσεις τους στην Αφρική.
Επιχειρούν να κατασκευάσουν φυσικές υποδομές που θα επιτρέψουν σε αυτές τις χώρες να αναπτύξουν με βιώσιμο τρόπο τις δικές τους οικονομίες, αντί να υφίστανται εκμετάλλευση ως αποικιακά προπύργια, όπως έπραττε η Αμερική. Δεν φαίνεται όμως να επιδιώκουν την επιβολή του πολιτικού τους συστήματος — κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, καθώς η Αμερική προσπαθεί πάντοτε να εξάγει το δικό της. Σήμερα, όμως, το αμερικανικό πολιτικό σύστημα απαξιώνεται. Το να χαρακτηρίζει κανείς την Αμερική «δημοκρατία» ισοδυναμεί με το να χαρακτηρίζει τη Μέριλιν Μονρόε «παρθένα» — υπάρχει, δηλαδή, μια θεμελιώδης ανακρίβεια στον όρο.
Και όμως, η Αμερική θα συνεχίσει να επιβάλλει το πολιτικό της σύστημα και τις πεποιθήσεις της στον υπόλοιπο κόσμο, απαιτώντας την αποδοχή τους ως μέρος του πακέτου κάθε λεγόμενης «βοήθειας» που παρέχει. Οι Κινέζοι, αντίθετα, φαίνεται να παρέχουν βοηθητικά προγράμματα χωρίς να αξιώνουν από κανέναν την υιοθέτηση του δικού τους πολιτικού συστήματος. Παρόλο, λοιπόν, που η Αμερική ισχυρίζεται πως η Κίνα πρόκειται να κυριαρχήσει στον πλανήτη, στην πραγματικότητα η Κίνα ούτε εισβάλλει σε ξένες χώρες, ούτε τις βομβαρδίζει, ούτε επιβάλλει την πολιτική της ιδεολογία.
Νίκα Ντουμπρόβσκι: Η Σοβιετική Ένωση παρείχε επίσης ενεργή βοήθεια στον υπόλοιπο κόσμο, διοχετεύοντας σημαντικούς πόρους για την καθολική εκπαίδευση, τόσο στο εσωτερικό της όσο και στο εξωτερικό.
Η Κίνα δεν πράττει κάτι αντίστοιχο, για ιδεολογικούς λόγους. Είναι όμως σημαντικό να υπάρχει ένα συνδετικό στοιχείο που να μας ενώνει όλους. Γεννηθήκαμε σε διαφορετικές χώρες —εσείς στην Αυστραλία, ο Μάικλ στη Νέα Υόρκη, εγώ στο Λένινγκραντ— κι όμως είμαστε σε θέση να συζητούμε. Αυτό είναι εξαιρετικό. Από πού όμως μπορεί να προέλθει μια τέτοια ιδεολογία ή σύστημα πεποιθήσεων; Εφόσον δεν επιθυμούμε πλέον τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό που επιβάλλουν οι ΗΠΑ, ενώ η Κίνα δεν προτείνει κάποιο οικουμενικό μοντέλο πέραν του παραδείγματος της δικής της ευημερίας στην επικράτειά της, ποια πρέπει να είναι η πορεία για τον υπόλοιπο κόσμο;
Στιβ Κιν: Θα θέσω ένα σύνθετο ερώτημα που ίσως σας αιφνιδιάσει: θεωρώ ότι χρειαζόμαστε μια νέα θρησκεία.
Διότι οι προσπάθειες εισαγωγής μιας εναλλακτικής μορφής σκέψης στην παγκόσμια κοινότητα έχουν αποτύχει παταγωδώς όσον αφορά την αλλαγή της κυρίαρχης ιδεολογίας του πλανήτη. Παραμένουμε μειοψηφία, περιθωριοποιημένοι, εκτός κυρίαρχου ρεύματος.
Αν αναλογιστεί κανείς τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι μοιράζονται ιδέες, θα διαπιστώσει ότι αυτό συμβαίνει ως επί το πλείστον μέσω της θρησκείας — μοιραζόμαστε συστήματα πεποιθήσεων που επιδεικνύουν αξιοσημείωτη αντοχή στον χρόνο, αφού ακόμη και σήμερα συζητούνται διδαχές που διατυπώθηκαν πριν από 2.000 χρόνια στην περιοχή της Παλαιστίνης.
Θεωρώ ότι χρειαζόμαστε μια θρησκεία που θα προάγει την ιδέα της ενότητας ολόκληρου του πλανήτη. Προτείνω να ονομαστεί «Σαγκανισμός», προς τιμήν του Καρλ Σαγκάν. Αναλογιστείτε την ευφυή πρωτοβουλία του Σαγκάν να στρέψει το διαστημικό σκάφος Voyager προς τα πίσω, καθώς προσπερνούσε τον Δία, ώστε να καταγράψει μια φωτογραφία της Γης. Το αποτέλεσμα ήταν μια ελάχιστη μπλε κουκκίδα, μικρότερη κι από ένα πίξελ στην εικόνα.
Ο ίδιος σημείωσε ότι σε αυτή τη μικρή μπλε κουκκίδα έχουν διαδραματιστεί όλοι οι πόλεμοι της ιστορίας, εκεί έζησε κάθε άνθρωπος που γνωρίσαμε ή θαυμάσαμε, εκεί εκτυλίχθηκε ολόκληρη η ανθρώπινη ιστορία. Αυτό μας οδηγεί στη συνειδητοποίηση ότι αποτελούμε μέρη του ίδιου συστήματος — δεν είμαστε αποκομμένοι, αλλά τμήμα του ίδιου ζωντανού οργανισμού.
Αν διαθέτουμε πραγματική νοημοσύνη, οφείλουμε να καταβάλλουμε προσπάθειες για τη διατήρηση της ζωής στον πλανήτη, αντί για την καταστροφή που προκαλούμε επί του παρόντος. Γι’ αυτό θεωρώ αναγκαία την ανάπτυξη του «Σαγκανισμού» — μιας θεώρησης που εστιάζει στο ότι αποτελούμε μορφές ζωής στον μοναδικό γνωστό πλανήτη όπου αυτή υφίσταται. Η πλέον ουσιαστική μας υποχρέωση είναι η διατήρηση της ζωής και η παύση των καταστροφικών συγκρούσεων. Αν εμμείνουμε στις παραδοσιακές εθνικιστικές και περιφερειακές θρησκείες, θα καταλήξουμε στην αμοιβαία καταστροφή, προσπαθώντας η μία να επιβάλει την υπεροχή της έναντι της άλλης. Ας υιοθετήσουμε, λοιπόν, μια θεώρηση που θα μας ενοποιεί: τον Σαγκανισμό.
Μάικλ Χάντσον: Αν όχι μια θρησκεία, τότε τουλάχιστον αυτό που στην Αμερική αποκαλείται «Μεγάλη Αφύπνιση». Αυτό είναι το πραγματικό ζητούμενο — μια αφύπνιση που δεν θα είναι εξωκοσμική ούτε θα παραπέμπει σε κάποιο παράλληλο σύμπαν.
Αντίστοιχα με την έννοια του Σατανισμού, δεν χρειάζεται να πιστεύουμε σε θρησκευτικά δόγματα για να τον αναγνωρίσουμε ως μια επικίνδυνη επίθεση ενάντια στον πολιτισμό — και αυτό ακριβώς παρατηρούμε σήμερα. Δεν γινόμαστε μάρτυρες κάποιας θεϊκής παρέμβασης, αλλά μιας επίθεσης κατά του πολιτισμού, που συνιστά ουσιαστικά σατανική συμπεριφορά.
Στιβ Κιν: Πράγματι, πρόκειται για σατανική συμπεριφορά. Εμείς χρειαζόμαστε «Σαγκανική» συμπεριφορά — από τον Σαγκανισμό στον Παγανισμό.
Είναι ενδιαφέρον πως μόλις δύο γράμματα χωρίζουν την έννοια αυτή από τη θρησκεία που στάθηκε η πρωταρχική πηγή όλων μας. Αν ανατρέξουμε αρκετά πίσω στο παρελθόν, υπήρξαμε όλοι παγανιστές. Είναι πλέον καιρός να στραφούμε εκ νέου στον Σαγκανισμό, εστιάζοντας τις προσπάθειές μας στη διατήρηση της ζωής στον πλανήτη, αντί να αναλωνόμαστε σε καταστροφικούς πολέμους και ανούσιους εθνικούς ανταγωνισμούς για την επικράτηση.
