Για τις ηγεμονικές ιμπεριαλιστικές χώρες, όπως οι ΗΠΑ, σε περίοδο οικονομικής και πολιτικής παρακμής ο έλεγχος των πετρελαϊκών πόρων είναι ιδιαίτερα σημαντικός.
Για τις ΗΠΑ ο έλεγχος των παγκόσμιων ροών πετρελαίου είναι σημαντικός και για έναν πρόσθετο λόγο. Ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής βασίζεται στη διαρκώς διευρυνόμενη συσσώρευση κεφαλαίου. Μακροπρόθεσμα, αυτός ο μηχανισμός δημιουργεί τάση υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου, με συνεπακόλουθη τάση μείωσης του ποσοστού κέρδους. Για να αντιμετωπίσει αυτή την κατάσταση, το κεφάλαιο έχει τρεις επιλογές: τη μείωση των μισθών στο εσωτερικό, τη μεταφορά της παραγωγής σε χώρες όπου οι μισθοί είναι χαμηλότεροι και τη μετακίνηση κεφαλαίων από την παραγωγή στη χρηματοπιστωτική δραστηριότητα, για την παραγωγή κέρδους απευθείας από το χρήμα, χωρίς τη μεσολάβηση της παραγωγής. Οι ΗΠΑ οδηγήθηκαν σε πορεία αποβιομηχάνισης και υπερτροφική ανάπτυξη των χρηματοπιστωτικών αγορών, εκτινάσσοντας το εμπορικό τους χρέος. Επιπλέον, για να στηρίξουν τις επιχειρήσεις και τις τράπεζές τους στις διαδοχικές κρίσεις, και να διασφαλίσουν τις τεράστιες στρατιωτικές δαπάνες που απαιτούνται για τη διατήρηση της παγκόσμιας κυριαρχίας, συσσώρευσαν, συνεχώς αυξανόμενο, δημόσιο χρέος. Για να χρηματοδοτήσουν το εμπορικό και το δημόσιο χρέος και να τροφοδοτήσουν τις χρηματοπιστωτικές αγορές τους, προσελκύουν τεράστια κεφάλαια από όλο τον κόσμο. Η καθαρή διεθνής επενδυτική θέση των ΗΠΑ παραμένει εδώ και δεκαετίες αρνητική – αυτό δηλώνει ότι τα κεφάλαια που εισάγονται υπερβαίνουν κατά πολύ εκείνα που εξάγονται. Συμπέρασμα: οι ΗΠΑ συντηρούν τη χρεωστική τους θέση απομυζώντας κεφάλαια, αγαθά, εργασία και πλούτο από τον υπόλοιπο κόσμο, και είναι εδώ και καιρό ο μεγαλύτερος διεθνής οφειλέτης.
Το δολάριο, το νόμισμα που χρησιμοποιείται ως παγκόσμιο αποθεματικό, είναι το μέσο με το οποίο οι ΗΠΑ καταφέρνουν να «συντηρούνται» από τον υπόλοιπο κόσμο. Οι κεντρικές τράπεζες όλου του κόσμου αναγκάζονται να διατηρούν δολάρια στους ισολογισμούς τους προκειμένου να ρυθμίζουν την αξία των νομισμάτων τους, αγοράζοντας αμερικανικά κρατικά ομόλογα (treasury), τα οποία, εξαιτίας της υψηλής ζήτησης, διατηρούν τα επιτόκια χαμηλότερα απ’ ό,τι θα επέβαλλε το ύψος του αμερικανικού χρέους. Με αυτόν τον τρόπο οι ΗΠΑ χρηματοδοτούν ταυτόχρονα το εμπορικό και το δημόσιο χρέος. Επιπλέον, επειδή το δολάριο είναι παγκόσμιο νόμισμα, οι ΗΠΑ καταφέρνουν να προσελκύουν κεφάλαια σε επενδύσεις σε δολάρια, όχι μόνο σε treasury αλλά και σε μετοχές και άλλα χρηματοπιστωτικά προϊόντα, τροφοδοτώντας το χρηματιστήριό τους· έτσι στηρίζουν την αρνητική καθαρή διεθνή επενδυτική τους θέση.
Το 1969 οι ΗΠΑ άρχισαν να υπερσυσσωρεύουν εμπορικό χρέος, έχοντας συνδέσει το δολάριο με τον χρυσό.
Το 1971 ο Νίξον, εξαιτίας της αύξησης του δημόσιου χρέους και για να αποφευχθεί η απομείωση των αποθεμάτων χρυσού, αποσύνδεσε το δολάριο από τον χρυσό, μετατρέποντάς το σε παραστατικό νόμισμα που στηρίζεται μόνο στην εμπιστοσύνη των επενδυτών.
Το 1974, για να διασφαλίσουν και να συνεχίσουν τη στήριξη του δολαρίου, οι ΗΠΑ συνήψαν συμφωνία με τη Σαουδική Αραβία και άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής και του OPEC η πώληση του πετρελαίου να γίνεται αποκλειστικά σε δολάρια και, σε αντάλλαγμα, οι ΗΠΑ υποσχέθηκαν να προσφέρουν στρατιωτική προστασία. Έτσι γεννήθηκε το πετροδολάριο. Οι ΗΠΑ μπορούσαν πλέον να χρηματοδοτούν το χρέος τους και τη συσσώρευση κεφαλαίου, μέσω του δολαρίου, στηριζόμενες στη στρατιωτική υπεροπλία, η οποία μπορούσε να εγγυηθεί κυριαρχία του δολαρίου. Στην πράξη, οι ΗΠΑ απέκτησαν μια δομικά παρασιτική θέση στο παγκόσμιο σύστημα.
Τάση αποδολαριοποίησης
Σήμερα αυτός ο παρασιτικός μηχανισμός βρίσκεται σε κρίση για πολλούς λόγους. Ο πρώτος είναι ότι οι αντιφάσεις του αμερικανικού καπιταλισμού έχουν οξυνθεί τόσο πολύ, ώστε το χρέος έχει ξεφύγει από κάθε έλεγχο. Το εμπορικό χρέος την περίοδο 2016-2025 σχεδόν διπλασιάστηκε. Στις αρχές του 2026 το δημόσιο χρέος έφτασε στο αστρονομικό ποσό των 40 τρισ. δολαρίων, 125% του ΑΕΠ, με πρόβλεψη να φτάσει στο 140% το 2030 και στο 200% το 2050. Το 2020 η καθαρή διεθνής επενδυτική θέση ήταν αρνητική κατά 12 τρισ. και το 2025 εκτινάχτηκε στα 27,6 τρισ. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι όλο και περισσότερες χώρες του Παγκόσμιου Νότου, με τη στήριξη της Κίνας και της Ρωσίας, απομακρύνονται, σταδιακά, από τον ιμπεριαλιστικό χρηματοδοτικό μηχανισμό των ΗΠΑ.
Αυτοί είναι οι λόγοι της αποδολαριοποίησης, δηλαδή της σταδιακής εγκατάλειψης του δολαρίου ως αποθεματικού νομίσματος και μέσου διεθνών συναλλαγών.
Μέχρι πρόσφατα το πετρέλαιο πωλούνταν εξ ολοκλήρου σε δολάρια, σήμερα το 20% περίπουπωλείται σε κινεζικά γιουάν, ρωσικά ρούβλια και ινδικές ρουπίες. Επιπλέον, πολλές χώρες του Παγκόσμιου Νότου προσχωρούν στο κινεζικό σύστημα διατραπεζικής επικοινωνίας, το οποίο αποτελεί εναλλακτική λύση στον τραπεζιτικό μηχανισμό SWIFT, που κυριαρχείται από το δολάριο αλλά ελέγχεται από το Βέλγιο. Ο τρίτος λόγος είναι ότι τα treasury που φυλάσσονται στη Fed της Νέας Υόρκης για λογαριασμό κεντρικών τραπεζών όλου του κόσμου μειώθηκαν από 2,9 τρισ. δολάρια στα τέλη Μαρτίου 2025 σε 2,7 τρισ. στα τέλη Μαρτίου 2026. Το σημερινό επίπεδο είναι το χαμηλότερο από τον Ιούνιο του 2012. Κυρίως η Κίνα και η Ιαπωνία περιόρισαν τα αποθέματά τους σε treasury και στράφηκαν προς τον χρυσό, του οποίου η αξία αυξήθηκε θεαματικά τον τελευταίο χρόνο. Η Κίνα στο τέλος του 2025 υποχώρησε από τα 1,3 τρισ. δολάρια στα 0,7 δισ. Σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, οι κεντρικές τράπεζες όλου του κόσμου μείωσαν το μερίδιο των αποθεμάτων τους σε δολάρια από 70% το 2004 σε 56,7% σήμερα.
Η αποδολαριοποίηση, δηλαδή η αποστασιοποίηση από το δολάριο ως νόμισμα συναλλαγών και αποθεματικού, είναι επακόλουθο της οικονομικής παρακμής των ΗΠΑ και της ανόδου της Κίνας, το οποίο καθόρισαν οι γεωπολιτικές και οικονομικές επιλογές Μπάιντεν και Τραμπ. Πράγματι, η χρήση του δολαρίου και του συστήματος διατραπεζικής επικοινωνίας SWIFT ως εργαλείων επιβολής κυρώσεων σε χώρες που αντιστέκονται στην αμερικανική κυριαρχία αποδείχτηκε μπούμερανγκ. Πολλές χώρες του Παγκόσμιου Νότου απώλεσαν την εμπιστοσύνη τους στο επενδύειν σε δολάρια και στρέφονται σε άλλες λύσεις. Τα αντίθετα από τα επιθυμητά αποτελέσματα έχει επιφέρει και η δασμολογική πολιτική του Τραμπ. Στην αμερικανική κοινή γνώμη οι δασμοί παρουσιάστηκαν ως μέσο επαναφοράς της βιομηχανικής παραγωγής στο εσωτερικό. Σύμφωνα με το πλάνο του Στίβεν Μίραν, οικονομικού συμβούλου του Τραμπ και τώρα μέλους του διοικητικού συμβουλίου της Fed, είχαν σχεδιαστεί ως πρόσθετο εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης σε συμμάχους και αντιπάλους, προκειμένου να οδηγήσουν τις ξένες χώρες στην αγορά μακροπρόθεσμων treasury, ακόμη και εκατονταετούς διάρκειας (τα ομόλογα Μαθουσάλας). Όμως η δασμολογική πολιτική, πέρα από το ότι αποδοκιμάστηκε από το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ, προκάλεσε τη φυγή από τα treasury των χωρών που απειλήθηκαν με δασμούς, ιδιαίτερα της Κίνας, με επακόλουθο να αποδυναμωθεί σοβαρά ο μηχανισμός χρηματοδότησης του χρέους μέσω του δολαρίου.
Οι ΗΠΑ βρίσκονται τώρα παγιδευμένες σε μια ολοένα βαθύτερη αντίφαση: ενώ το χρέος προοδευτικά επιδεινώνεται, αποδυναμώνεται σταθερά το δολάριο, το εργαλείο που διασφαλίζει τη χρηματοδότησή του.
Αυτό εξηγεί γιατί η επίθεση κατά του Ιράν έγινε ακριβώς τώρα. Η επίθεση κατά του Ιράν οφείλεται στο ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν να αποκαταστήσουν τον έλεγχο του παγκόσμιου πετρελαίου, και ιδιαίτερα εκείνου της Μέσης Ανατολής, που τροφοδοτεί την Κίνα, την Ινδία, την Ιαπωνία, τη Σιγκαπούρη κ.λπ., ώστε να στηρίξουν τον ρόλο του δολαρίου ως διεθνούς νομίσματος για να συνεχίσουν να χρηματοδοτούν την οικονομία και το τεράστιο χρέος. (Το 2025 οι ΗΠΑ εξήγαγαν το 14% του πετρελαίου και το 26% του υγροποιημένου φυσικού αερίου LNG των παγκόσμιων εξαγωγών.)[1]
Εκτός αυτού, η επίθεση στο Ιράν, σύμφωνα με τη στρατηγική που εγκαινίασε ο Ομπάμα και υιοθέτησε ο Τραμπ, εντάσσεται στην επιθετική και ανταγωνιστική πολιτική κατά της Κίνας, του βασικού αντιπάλου των ΗΠΑ.
Η ενέργεια ως γεωπολιτικό όπλο / Το γεωπολιτικό όπλο ενέργεια
Ο έλεγχος και η διάθεση των ενεργειακών πόρων συνιστούν βασική αιτία του σύγχρονου πολέμου. Το πετρέλαιο γίνεται αιτία σύγκρουσης επειδή εντάσσεται σε ένα σύστημα οικονομικών και γεωπολιτικών σχέσεων ιμπεριαλιστικού τύπου. Ο έλεγχος της ενέργειας καθίσταται επιτακτικός εξαιτίας του εγγενούς παρασιτισμού του ιμπεριαλισμού και της θεμελίωσής του στην κυριαρχία των καπιταλιστικά αναπτυγμένων χωρών στην πλειονότητα της ανθρωπότητας.
Συμπερασματικά, η αντιμετώπιση των πολέμων, των οποίων ο ενεργειακός ιμπεριαλισμός αποτελεί κυρίαρχη έκφραση, συνδέεται άμεσα με την υιοθέτηση και την καλλιέργεια αντικαπιταλιστικών πολιτικών.
