Όταν η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ, Φραντσέσκα Αλμπανέζε, επισκέφθηκε τη Σερβία τον Μάρτιο, η κυβέρνηση την παρουσίασε ως μια ξένη που παρεμβαίνει στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας. Ωστόσο, η ίδια κυβέρνηση στήριξε με προθυμία την εκστρατεία της ισραηλινής πρεσβείας υπέρ της φίμωσης του φιλοπαλαιστινιακού λόγου στη Σερβία.
Η πρώτη μου επίσκεψη στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν το καλοκαίρι του 2016. Μέσω του Ντάρκο Σούβιν, του θρυλικού κριτικού και ιστορικού λογοτεχνίας επιστημονικής φαντασίας, είχα την ευκαιρία να γνωρίσω έναν άλλον θρυλικό στοχαστή, τον Φρέντρικ Τζέιμσον. Θυμάμαι το ταξίδι πολύ καθαρά. Ταξίδεψα από τη Νέα Υόρκη στο Νιου Χέιβεν, όπου ο καθηγητής Τζέιμσον με παρέλαβε και με οδήγησε στο σπίτι του κάπου στην ύπαιθρο του Κονέκτικατ. Μιλούσαμε για ώρες. Μία από τις παρατηρήσεις του έμεινε χαραγμένη μέσα μου από τότε. Οι προεδρικές εκλογές πλησίαζαν εκείνο τον Νοέμβριο και η πιθανότητα νίκης του Ντόναλντ Τραμπ πλανιόταν ήδη βαριά στην ατμόσφαιρα. Ρώτησα τον Τζέιμσον πώς του φαινόταν η κατάσταση.
«Ο κόσμος λέει ότι αυτός είναι ένας νέος φασισμός», μου είπε. «Η απάντησή μου είναι: όχι ακόμα».
Μια δεκαετία αργότερα, εκείνο το επιφυλακτικό «όχι ακόμα» αντηχεί πολύ διαφορετικά. Ο Τραμπ διανύει τη δεύτερη θητεία του στην προεδρία, η διεθνής τάξη πραγμάτων όπως την ξέραμε καταρρέει και ο ορίζοντας φαντάζει κάθε μέρα και πιο σκοτεινός. Γίναμε μάρτυρες μιας γενοκτονίας στην Παλαιστίνη, με περισσότερους από εβδομήντα χιλιάδες νεκρούς από τις 7 Οκτωβρίου 2023. Είδαμε πρωτοφανείς κλιμακώσεις: την απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο από τις ΗΠΑ σε βενεζουελάνικο έδαφος, την κοινή ισραηλινο-αμερικανική επίθεση εναντίον του Ιράν, ακόμα και εντάσεις στα πρόθυρα πολέμου για τη Γροιλανδία. Αυτός ο μετασχηματισμός σηματοδοτεί την εμφάνιση αυτού που μπορεί να περιγραφεί ως ένα (παγκόσμιο) πολεμικό καθεστώς: μια πολιτική κατάσταση στην οποία ο καταναγκασμός, η αναγκαιότητα και η βία εκτοπίζουν τη δημοκρατική νομιμοποίηση και όπου η αναστολή των δικαιωμάτων δεν αποτελεί πλέον εξαίρεση αλλά δομικό στοιχείο.
Πρόκειται για μια λογική που ο Αλμπέρτο Τοσκάνο συνοψίζει στο βιβλίο του Ύστερος Φασισμός — την έννοια του «δικαιώματος να κάνει κανείς ό,τι πρέπει», όπως διατυπώθηκε από την Ιταλίδα πρωθυπουργό Τζόρτζια Μελόνι, παραπέμποντας στον Πάπα Ιωάννη Παύλο Β’. Καθώς η πολιτική πλαισιώνεται όλο και περισσότερο με όρους γυμνής βίας, αυτό μπορεί κάλλιστα να διολισθήσει στο «δικαίωμα να κάνει κανείς ό,τι θέλει». Η τελευταία εκδήλωση αυτής της λογικής έρχεται, καθόλου αναπάντεχα, από το Ισραήλ, του οποίου το κοινοβούλιο ψήφισε νόμο που επιβάλλει τη θανατική ποινή σε Παλαιστίνιους —αλλά όχι σε Ισραηλινούς— που καταδικάζονται για θανατηφόρες επιθέσεις.
Υπό αυτές τις συνθήκες, μια προσωπικότητα ξεχωρίζει: η Φραντσέσκα Αλμπανέζε, η Ειδική Εισηγήτρια των Ηνωμένων Εθνών για τα παλαιστινιακά εδάφη που τελούν υπό κατοχή από το 1967. Άσκησε τα καθήκοντά της ανοιχτά και με αξιοσημείωτη επαγγελματική ακεραιότητα. Μετά από μια σειρά εκθέσεων στις οποίες παρουσίασε στοιχεία για τη γενοκτονική πρόθεση του Ισραήλ να εξοντώσει φυσικά τους Παλαιστίνιους —καθώς και το δίκτυο οικονομικών και γεωπολιτικών συμφερόντων που στήριξε εμφανώς αυτή τη διαδικασία— η Αλμπανέζε παρουσίασε πρόσφατα στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ την τελευταία της έκθεση για τα βασανιστήρια κατά των Παλαιστινίων. Μόλις μια εβδομάδα νωρίτερα, τη φιλοξενήσαμε στο Βελιγράδι, όπου είδαμε από πρώτο χέρι δύο πράγματα: την ακλόνητη ακεραιότητά της, τόσο ως ανθρώπου όσο και ως ειδικού, και την πίεση και την εχθρότητα εκείνων που επιδιώκουν να τη φιμώσουν.
Ο Ισάκ Ασιέλ, αρχιραβίνος στη Σερβία, καθώς και ένα ευρύτερο δίκτυο σιωνιστικών και δεξιών προσωπικοτήτων, προσπάθησαν να εμποδίσουν την επίσκεψη της Αλμπανέζε. Ωστόσο, αυτό δεν στάθηκε αρκετό για να σταματήσει τη σειρά εκδηλώσεων στο Βελιγράδι και στο Νόβι Παζάρ — μια πόλη με μουσουλμανική πλειοψηφία, της οποίας οι φοιτητές έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη φοιτητική εξέγερση στη Σερβία τον τελευταίο ενάμιση χρόνο. Σε μια από τις πρώτες της συνεντεύξεις στα σερβικά μέσα ενημέρωσης, η Αλμπανέζε υπενθύμισε στην εγχώρια κοινή γνώμη κάτι που ήδη γνώριζε αλλά δεν είχε αντιμετωπίσει πλήρως: η Σερβία είναι ένας από τους στενότερους συμμάχους του Ισραήλ. Οι εξαγωγές όπλων της προς το Ισραήλ αυξήθηκαν θεαματικά από 3,1 εκατομμύρια δολάρια το 2023 σε 131,1 εκατομμύρια δολάρια το 2025 — μια αύξηση την οποία η σερβική κυβέρνηση γιόρτασε ανοιχτά. «Μας πουλάνε όπλα, τους πουλάμε όπλα, και αυτό θα συνεχιστεί», δήλωσε ο πρόεδρος Αλεξάνταρ Βούτσιτς λίγες μόνο μέρες πριν η Φραντσέσκα Αλμπανέζε προσγειωθεί στο Βελιγράδι.
Με άλλα λόγια, κατά τη διάρκεια των ετών της γενοκτονίας, η Σερβία, μαζί με πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, παραβίασε το διεθνές δίκαιο προμηθεύοντας όπλα σε ένα κράτος που επί του παρόντος αντιμετωπίζει κατηγορίες τόσο ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης όσο και του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου. Κατά την επίσκεψή της, η Αλμπανέζε προειδοποίησε αρκετές φορές ότι οι στενοί δεσμοί μεταξύ Σερβίας και Ισραήλ καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της γενοκτονικής εκστρατείας θα μπορούσαν οι ίδιοι να αποτελέσουν αντικείμενο μελλοντικών ερευνών.
Αμέσως, αντέδρασαν τόσο η ισραηλινή πρεσβεία στο Βελιγράδι όσο και το σερβικό υπουργείο Εξωτερικών. Το τελευταίο δήλωσε ότι τα σχόλιά της αποτελούν άμεση παρέμβαση στις εσωτερικές πολιτικές υποθέσεις της Σερβίας, ενώ ο πρεσβευτής του Ισραήλ εξέφρασε την ανησυχία του για το γεγονός ότι η Αλμπανέζε προσκλήθηκε καν στη χώρα. Είναι ενδιαφέρον ότι η επιστολή που εξέδωσε το σερβικό υπουργείο Εξωτερικών έμοιαζε εντυπωσιακά —στο ύφος, ακόμα και σε ολόκληρα αποσπάσματα— με ανακοίνωση που θα μπορούσε να είχε εκδώσει η ισραηλινή πρεσβεία. Ωστόσο, το υπουργείο δεν άφησε ποτέ να εννοηθεί ότι αυτή η διπλωματική αποστολή από τη Μέση Ανατολή είχε η ίδια παρέμβει κατάφωρα στις εσωτερικές υποθέσεις της Σερβίας, ορίζοντας ποιος θα έπρεπε και ποιος δεν θα έπρεπε να φιλοξενείται εκεί.
Μέσα σε αυτόν τον χορό καταγγελιών —προερχόμενων από πρόσωπα όπως ο αρχιραβίνος, το ίδιο το υπουργείο Εξωτερικών, η ισραηλινή πρεσβεία ή ο λαϊκός τύπος που πρόσκειται στον Πρόεδρο Βούτσιτς— η επίσκεψη της Αλμπανέζε βρήκε απήχηση πέρα από αυτή τη στιγμή και πέρα από αυτή τη χώρα. Υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για βαθύτερες πολιτικές και τεχνολογικές εμπλοκές. Για παράδειγμα, το ηχητικό κανόνι που φέρεται να χρησιμοποιήθηκε κατά τη διάρκεια της μεγαλύτερης διαδήλωσης κατά της κυβέρνησης Βούτσιτς πριν από λίγο περισσότερο από ένα χρόνο, φαίνεται να έχει εισαχθεί από ισραηλινές εταιρείες ή τουλάχιστον μέσω αυτών.
Σε κάθε περίπτωση, η ιδέα του ηχητικού όπλου, που σπάνια βλέπουμε στην Ευρώπη, προέρχεται σχεδόν σίγουρα από το «παλαιστινιακό εργαστήριο», όπου «το στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα του Ισραήλ χρησιμοποιεί τα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη ως πεδίο δοκιμών για οπλικά συστήματα και τεχνολογία επιτήρησης, τα οποία στη συνέχεια εξάγει σε όλο τον κόσμο, σε δεσπότες και δημοκρατίες».
Ο Σέρβος πρόεδρος είναι αναμφίβολα ανάμεσα σε εκείνους που αντιγράφουν πιστά το πολιτικό καθεστώς που έχτισε ο Μπενιαμίν Νετανιάχου. Είναι γνωστό ότι στους στενούς του συμβούλους περιλαμβανόταν ο Σρούλικ Άινχορν, συνιδρυτής της Allenby Concept House, μιας από τις κορυφαίες εταιρείες ψηφιακού branding στο Ισραήλ. Ο Άινχορν ήταν βασικός στρατηγικός σύμβουλος στις εκστρατείες του Νετανιάχου μεταξύ 2009 και 2022. Σύμφωνα με τον Ισραηλινό δημοσιογράφο Γιόσι Μέλμαν, ο Άινχορν είναι γνωστός στο Ισραήλ ως «πράκτορας του χάους», συνδεδεμένος με τη διάδοση παραπληροφόρησης και την καλλιέργεια ενός τοξικού πολιτικού κλίματος που παράγει βαθιά πόλωση: μια πολιτική ατμόσφαιρα εντυπωσιακά παρόμοια με αυτήν που ορίζει τη διακυβέρνηση του Βούτσιτς εδώ και σχεδόν δεκατέσσερα χρόνια. Το πολιτικό χάος αποτελεί εδώ και καιρό τη μέθοδο λειτουργίας του, ήδη από τη δεκαετία του 1990, όταν ο ίδιος δρούσε ως προπαγανδιστής πολέμου και, με πολλούς τρόπους, ως «πράκτορας του χάους».
Άλλες χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας αξίζουν επίσης λεπτομερή εξέταση βάσει του διεθνούς δικαίου. Με εξαίρεση τη Σλοβενία, οι περισσότερες βαλκανικές κυβερνήσεις επιδεικνύουν είτε σιωπηρή είτε ανοιχτά διακηρυγμένη συνένοχη στάση απέναντι στα εγκλήματα του Ισραήλ. Στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, ο ισχυρότερος Βόσνιος Σέρβος πολιτικός, Μίλοραντ Ντόντικ, υποστηρίζει ανοιχτά το Ισραήλ, επικαλούμενος τη ρητορική μιας υποτιθέμενης «σύγκρουσης των πολιτισμών» μεταξύ Μουσουλμάνων και Ιουδαιο-Χριστιανών.
Ακόμα και ανάμεσα σε εκείνους που οι ίδιοι επέζησαν από γενοκτονία, υπάρχουν φωνές που ζητούν αποστάσεις. Ερωτηθείς για τη Γάζα στα τέλη του 2023, ο Εμίρ Σουλιάγκιτς, διευθυντής του Κέντρου Μνήμης της Σρεμπρένιτσα, δήλωσε στη Haaretz: «Αυτή δεν είναι δική μας μάχη». Η κυβέρνηση της Κροατίας έχει επίσης δείξει ελάχιστους δισταγμούς στη διατήρηση του εμπορίου με το Ισραήλ. Ωστόσο, ο Πρόεδρος Ζόραν Μιλάνοβιτς και το πράσινο-αριστερό κίνημα Možemo! —το οποίο διοικεί την πρωτεύουσα Ζάγκρεμπ και είναι αδελφό κόμμα του «Πράσινου-Αριστερού Μετώπου» στη Σερβία (του μόνου πολιτικού δρώντα εκεί που ζητά την αναστολή του εμπορίου με το Ισραήλ)— συγκαταλέγονται στους ελάχιστους που αμφισβητούν δημόσια αυτή τη συνένοχη στάση. Η ηγεσία του Κοσσυφοπεδίου έχει προχωρήσει ακόμη παραπέρα, συμμετέχοντας επαίσχυντα στο λεγόμενο «Συμβούλιο Ειρήνης» του Τραμπ.
Ακόμα και η Σλοβενία —η μόνη πρώην γιουγκοσλαβική δημοκρατία που αντιστάθηκε σε μεγάλο βαθμό στη φιλοϊσραηλινή διείσδυση που προέρχεται από την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική— αντιμετώπισε πρόσφατα τη δική της διαμάχη σε σχέση με το Ισραήλ. Μια ιδιωτική υπηρεσία πληροφοριών από το Ισραήλ, η Black Cube, φέρεται να ενεπλάκη σε παρεμβάσεις στις σλοβενικές βουλευτικές εκλογές που διεξήχθησαν στις 22 Μαρτίου. Εκπρόσωποι της ισραηλινής εταιρείας, η οποία συχνά περιγράφεται ως μια «ιδιωτική Μοσάντ», επισκέφθηκαν την πρωτεύουσα Λιουμπλιάνα τρεις φορές από τον περασμένο Νοέμβριο. Κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας επίσκεψης στα τέλη Δεκεμβρίου, φέρεται να συναντήθηκαν με τον ακροδεξιό πρώην πρωθυπουργό Γιάνεζ Γιάνσα, τον κύριο αντίπαλο του Πρωθυπουργού Ρόμπερτ Γκόλομπ. Ωστόσο, η Σλοβενία αντιστάθηκε, σε αντίθεση με πολλούς από τους γείτονές της.
Όπως έχει υποστηρίξει επανειλημμένα η Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ, η συνέργεια διαφόρων κρατικών και μη κρατικών δρώντων βοήθησε στο να καταστεί δυνατή η γενοκτονία στην Παλαιστίνη. Στην έκθεσή της για την «οικονομία της γενοκτονίας», καθώς και κατά την πρόσφατη επίσκεψή της στη Σερβία, η Αλμπανέζε έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στο παγκόσμιο δίκτυο εταιρειών που βοηθούν χωρίς δισταγμό το Ισραήλ, προμηθεύοντας όπλα, τεχνολογίες επιτήρησης και ένα ευρύ φάσμα αγαθών και υπηρεσιών. Συνεχίζοντας τις επιχειρηματικές τους δραστηριότητες ως συνήθως, κράτη και ολόκληροι κλάδοι —από τον τουρισμό έως τον τομέα της τεχνολογίας των πληροφοριών— συμβάλλουν στην εξομάλυνση και τη νομιμοποίηση των γενοκτονικών και αποικιακών πολιτικών του Ισραήλ. Ήταν ο Φρέντρικ Τζέιμσον, στην πραγματικότητα, που έγραψε ότι η Παλαιστίνη, ως μια αιώνια «ανοιχτή πληγή» της παγκόσμιας κατάστασης —ή, όπως την περιέγραψε κάποτε ο Έντουαρντ Σαΐντ, ως ένας «ατέρμονος γολγοθάς»— «είναι στην πραγματικότητα υποδειγματική και προσφέρει κάτι σαν ένα καθαρό εργαστηριακό πείραμα στο οποίο μπορεί κανείς να παρατηρήσει τη δυναμική του τελευταίου σταδίου του παγκόσμιου καπιταλισμού».
Τόσο ιστορικά όσο και στην παρούσα στιγμή, η γενοκτονία που διαπράττεται από το Ισραήλ κατέστη δυνατή χάρη σε πολλούς άλλους. Η Σερβία είναι ανοιχτά συνένοχη, όπως δείχνουν επιπλέον τα πιο πρόσφατα σχέδιά της για παραγωγή drones με την Elbit Systems, μια ισραηλινή εταιρεία όπλων που εμπλέκεται στη Γάζα. Άλλοι παραμένουν επιδεικτικά σιωπηλοί μπροστά στην κυβέρνηση Νετανιάχου που διέπραξε γενοκτονία, στη συνέχεια φέρεται να συμφώνησε σε κατάπαυση του πυρός, μόνο και μόνο για να παρατείνει τις δολοφονίες στη Γάζα και τη Δυτική Όχθη, καθώς και σε γειτονικές χώρες όπως ο Λίβανος και το Ιράν. Κανείς δεν έχει λογοδοτήσει για τις μαζικές δολοφονίες ή για τις «καταχρήσεις αφάνταστης βαναυσότητας» από τις 7 Οκτωβρίου 2023. Ούτε ένα άτομο δεν έχει διωχθεί στο Ισραήλ αυτή τη δεκαετία για τη δολοφονία Παλαιστινίων αμάχων στη Δυτική Όχθη, με πιο πρόσφατη περίπτωση τη δολοφονία δέκα ατόμων —συμπεριλαμβανομένης μιας μητέρας, ενός πατέρα και δύο παιδιών ηλικίας πέντε και επτά ετών— που πυροβολήθηκαν στο κεφάλι ενώ επέστρεφαν από τα ψώνια για το Ραμαζάνι στα μέσα Μαρτίου.
Σε αντίθεση με το 2016, προφανώς δεν βρισκόμαστε πλέον σε μια κατάσταση «όχι ακόμα». Βρισκόμαστε πλέον σε μια κατάσταση «ήδη πολύ αργά», σε έναν «συλλογικό εφιάλτη», όπως παρατήρησε η Αλμπανέζε στο Βελιγράδι. Μέσα σε αυτό το σκοτάδι, εκείνη παρ’ όλα αυτά στέκεται ανάμεσα στους λίγους που κρατούν μια δάδα, αντιστεκόμενη στη μηχανή της γενοκτονίας. Φωτίζει τόσο τα τέρατα της εποχής μας όσο και το μονοπάτι προς την αντιμετώπισή τους.
Ο Φίλιπ Μπαλούνοβιτς είναι ερευνητικός συνεργάτης στο Ινστιτούτο Φιλοσοφίας και Κοινωνικής Θεωρίας του Πανεπιστημίου του Βελιγραδίου και επίκουρος καθηγητής στη Σχολή Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Singidunum.
