Nosheen Iqbal: Τι σημαίνει ο πόλεμος στο Ιράν για την παγκόσμια τροφοδοσία τροφίμων. Βρισκόμαστε ήδη στην πέμπτη εβδομάδα ενός πολέμου που οι ΗΠΑ υποσχέθηκαν ότι θα είχε λήξει μέχρι τώρα.
Μεταφέρω τα λόγια του Προέδρου Τραμπ (δεν χρησιμοποίησε κόσμια γλώσσα και ήταν εκνευρισμένος): «Η Τρίτη θα είναι η μέρα των εργοστασίων ενέργειας και η μέρα των γεφυρών, όλα μαζί (στο Ιράν). Δεν θα έχει υπάρξει τίποτα παρόμοιο. Ανοίξτε τα γαμημένα στενά, τρελοί μπάσταρδοι, αλλιώς θα ζήσετε στην κόλαση. Προσέξτε να δείτε τι θα γίνει».
Τα Στενά του Ορμούζ είναι κρίσιμης σημασίας για τη σταθερή παγκόσμια παροχή φυσικού αερίου και πετρελαίου. Το γεγονός ότι οι Ιρανοί επέβαλαν το μερικό κλείσιμό τους έχει προκαλέσει ελεύθερη πτώση στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Όμως η ενέργεια είναι μόνο ένα μέρος αυτής της παγκόσμιας ιστορίας. Τι γίνεται με τα τρόφιμα;
George Monbiot: Μιλάμε περίπου για το 30% των νιτρικών λιπασμάτων, το 20% των φωσφορικών λιπασμάτων και ένα μεγάλο μέρος του θείου — γύρω στο 50%.
Ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της παγκόσμιας παραγωγής και εξαγωγής λιπασμάτων προέρχεται από τα κράτη του Κόλπου, κυρίως επειδή ένα μεγάλο μέρος τους παράγεται από φυσικό αέριο και άλλα υποπροϊόντα υδρογονανθράκων.
Nosheen Iqbal: Η σύγχρονη παραγωγή τροφίμων, οι καλλιέργειες και τα αγροκτήματα απαιτούν τεράστιες ποσότητες λιπασμάτων. Ένα μεγάλο μέρος της παγκόσμιας προσφοράς προέρχεται από τον Κόλπο και μεταφέρεται μέσω των Στενών του Ορμούζ.
George Monbiot: Αυτό είναι το μέρος από όπου μπορούμε να προμηθευτούμε λιπάσματα με το χαμηλότερο κόστος. Εκεί βρίσκονται οι τεράστιοι τερματικοί σταθμοί μεταφοράς εμπορευμάτων από όπου διακινούνται τα πάντα. Αν θέσεις εκτός λειτουργίας ένα μέρος αυτού του δικτύου, τα εφεδρικά συστήματα απλώς σταματούν να υπάρχουν.
Nosheen Iqbal: Καθώς τα ωστικά κύματα διαπερνούν το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων, τι μπορούν να κάνουν οι κυβερνήσεις για να προετοιμαστούν;
George Monbiot, είσαι αρθρογράφος του Guardian και παρακολουθείς στενά μια από τις μεγαλύτερες επιπτώσεις του πολέμου ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν. Μάλιστα, είναι κάτι για το οποίο γράφεις και μιλάς εδώ και πάρα πολύ καιρό: την επισιτιστική ασφάλεια. Μπορείς να ξεκινήσεις εξηγώντας μας τι σημαίνει αυτός ο όρος;
George Monbiot: Υπάρχουν πολλές διαφορετικές πτυχές στην επισιτιστική ασφάλεια. Υπάρχει αυτό που ορισμένοι αποκαλούν «προσέγγιση των υποβρυχίων» για την επισιτιστική ασφάλεια. Δηλαδή, η αντίληψη ότι επισιτιστική ασφάλεια σημαίνει εθνική αυτάρκεια και αυτονομία στα τρόφιμα.
Στην πραγματικότητα, όμως, τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα. Αν εξαρτάσαι αποκλειστικά από την παραγωγή εντός των συνόρων σου, τότε μία και μόνο κακή σοδειά μπορεί να σε οδηγήσει σε επισιτιστική ανασφάλεια. Έτσι, ένα μεγάλο μέρος της εθνικής μας ασφάλειας στον τομέα των τροφίμων —και αυτό ισχύει για πολλές χώρες παγκοσμίως— εξαρτάται πλέον σε τεράστιο βαθμό από το παγκόσμιο εμπόριο.
Αυτό σημαίνει ότι αν αποτύχει η σοδειά σε ένα μέρος του κόσμου, το κενό μπορεί να καλυφθεί από την παραγωγή κάπου αλλού. Όμως, αυτό μπορεί να λειτουργήσει και αντίστροφα, επιδεινώνοντας την κατάσταση, όταν το ίδιο το παγκόσμιο επισιτιστικό σύστημα γίνεται ασταθές και αβέβαιο, τότε μπορεί να διογκώσει δραματικά την ανασφάλεια σε οποιοδήποτε μεμονωμένο έθνος.
Nosheen Iqbal: Πώς ακριβώς, ο πόλεμος στο Ιράν απειλεί αυτή την επισιτιστική ασφάλεια;
George Monbiot: Υπάρχουν άμεσες απειλές και υπάρχουν μακροπρόθεσμες, πολύ μεγαλύτερες απειλές. Στις άμεσες περιλαμβάνεται, για παράδειγμα, η διακοπή στον εφοδιασμό λιπασμάτων. Η περιοχή του Κόλπου προμηθεύει ένα πολύ μεγάλο ποσοστό της παγκόσμιας αγοράς. Ήδη, η κατάσταση έχει προκαλέσει σημαντική αύξηση στην τιμή των λιπασμάτων. Αυτό θα είναι ιδιαίτερα επιζήμιο για τους αγρότες στην Αφρική, οι οποίοι εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές, αλλά και στη Νότια Ασία. Όλα αυτά θα έχουν αλυσιδωτές επιπτώσεις στην τιμή και τη διαθεσιμότητα των τροφίμων.
Θα κάνει τα τρόφιμα ακριβότερα. Ήδη, η κερδοσκοπία και η επίγνωση αυτού του μελλοντικού αντικτύπου ανεβάζουν τις τιμές. Όμως το ζήτημα πάει πολύ, πολύ παραπέρα.
Αυτό που βλέπουμε εδώ είναι ένα σύστημα που κρέμεται ήδη «από μια κλωστή». Από ορισμένες απόψεις, υπήρξε εξαιρετικά επιτυχημένο: έχουμε πάνω από 8 δισεκατομμύρια ανθρώπους στη Γη που τρέφονται σε μεγάλο βαθμό. Προφανώς, υπάρχει πάρα πολύς υποσιτισμός παγκοσμίως, αλλά την ίδια στιγμή, δεν έχουμε τους τεράστιους λιμούς που έπληξαν τον κόσμο, για παράδειγμα, στις δεκαετίες του 1960 και του 1970. Οι λιμοί που συμβαίνουν σήμερα, όπως στη Γάζα και στο Σουδάν, προκαλούνται εξ ολοκλήρου από συγκρούσεις, γενοκτονίες και φρικαλεότητες, όχι από απόλυτη έλλειψη τροφίμων.
Ωστόσο, για να διατηρήσουμε αυτά τα απίστευτα υψηλά επίπεδα παραγωγής τροφίμων, χρειαζόμαστε τεράστιες εισροές: πολλά λιπάσματα και παγκόσμιο εμπόριο. Όλα αυτά παρέχονται μέσω ενός συστήματος που σταδιακά χάνει κάποια από τα απολύτως κρίσιμα στοιχεία της συστημικής του ανθεκτικότητας. Η ανησυχία μου, την οποία εκφράζω εδώ και αρκετά χρόνια, είναι ότι το παγκόσμιο επισιτιστικό σύστημα μοιάζει αρκετά με το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα λίγο πριν το 2008.
Όπως και σε εκείνη την περίπτωση, μόλις ένα σύστημα χάσει την ανθεκτικότητά του, δεν μπορείς να προβλέψεις ποιο τυχαίο γεγονός θα μπορούσε να αποτελέσει το σημείο καμπής που θα το οδηγήσει στον γκρεμό ή στην πλήρη κατάρρευση. Στο τέλος, ήταν η κρίση των στεγαστικών δανείων στις ΗΠΑ που προκάλεσε την παρολίγον κατάρρευση του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος, απαιτώντας διασώσεις τρισεκατομμυρίων. Για το παγκόσμιο επισιτιστικό σύστημα, αυτό το γεγονός θα μπορούσε να είναι ο πόλεμος στο Ιράν.
Nosheen Iqbal: Μπορούμε να πάμε μερικά βήματα πίσω; Γιατί με ιντριγκάρει αυτή η ιδέα σου ότι το επισιτιστικό σύστημα βρίσκεται ήδη σε οριακό σημείο, αφήνοντας κατά μέρος τον πόλεμο στο Ιράν. Θα μπορούσες να εξηγήσεις σε έναν απλό άνθρωπο, όπως εγώ, πώς ακριβώς λειτουργεί αυτό και ποια είναι η αναλογία με τη χρηματοπιστωτική αγορά;
George Monbiot: Υπήρχε μεγάλη ασάφεια σχετικά με το γιατί το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα παραλίγο να καταρρεύσει το 2008. Υπήρξε όμως μια πολύ ενδιαφέρουσα ανάλυση από τον Andy Haldane, ο οποίος ήταν τότε επικεφαλής οικονομολόγος της Τράπεζας της Αγγλίας, και τον καθηγητή Robert May, έναν πολύ γνωστό οικολόγο.
Αυτό που υποστήριξαν ήταν ότι η κρίση των στεγαστικών δανείων δεν ήταν η πραγματική, βαθύτερη αιτία της παραλίγον κατάρρευσης. Η αιτία ήταν ότι το σύστημα αυτό —όπως ακριβώς συμβαίνει και με τα οικοσυστήματα— είχε χάσει κρίσιμα στοιχεία ανθεκτικότητας. Είχε υπονομευθεί σταδιακά επί σειρά ετών και ήταν ήδη ετοιμόρροπο. Το μόνο που χρειαζόταν ήταν ένα ξαφνικό σοκ για να καταρρεύσει.
Τα συστήματα χάνουν την ανθεκτικότητά τους εν μέρει όταν χάνουν την ποικιλομορφία τους και εν μέρει όταν χάνουν την «εφεδρεία» τους, δηλαδή την πλεονάζουσα χωρητικότητα που λειτουργεί ως δίχτυ ασφαλείας. Επίσης, όταν αρχίζουν να συγχρονίζονται — δηλαδή όταν κάθε μέρος του συστήματος κάνει το ίδιο πράγμα την ίδια στιγμή. Αυτό σημαίνει ότι ένα σοκ σε ένα μέρος του συστήματος μπορεί γρήγορα να εξαπλωθεί παντού. Παράλληλα, χάνουν την ανθεκτικότητά τους όταν εκλείπουν τα εναλλακτικά συστήματα υποστήριξης (άλλοι τρόποι για να πας από το σημείο Α στο σημείο Β) και όταν χάνουν τους λεγόμενους «διακόπτες ασφαλείας», που στην προκειμένη περίπτωση είναι κυρίως οι ρυθμιστικοί περιορισμοί.
Τώρα, το πραγματικά ανησυχητικό είναι ότι το παγκόσμιο επισιτιστικό σύστημα έχει χάσει σε μεγάλο βαθμό όλα αυτά τα στοιχεία ανθεκτικότητας. Βλέπουμε μια τεράστια απώλεια ποικιλομορφίας όσον αφορά τις εταιρείες που το ελέγχουν, καθώς έχει υπάρξει μια μαζική εταιρική συγκέντρωση ισχύος.
Ταυτόχρονα, όλες αυτές οι εταιρείες έχουν γίνει «υπερ-αποδοτικές». Έτσι, οι εφεδρείες έχουν μειωθεί, η πλεονάζουσα χωρητικότητα έχει εξαντληθεί και τα πάντα έχουν συγχρονιστεί. Όλα βασίζονται στην παράδοση «ακριβώς την ώρα που χρειάζεται».
Τα πάντα γίνονται μέσα από τα ίδια συστήματα: οι ίδιοι τερματικοί σταθμοί, τα ίδια εμπορευματοκιβώτια φορτωμένα στα ίδια πλοία, τα οποία παρεμπιπτόντως διέρχονται από τα ίδια στενά, όπως τα Στενά του Ορμούζ, η Διώρυγα του Σουέζ, ο Παναμάς, τα Στενά της Μαλάκα και τα Τουρκικά Στενά. Είναι επιπλέον τρωτά σημεία. Οι ρυθμιστικοί κανόνες έχουν καταργηθεί. Δεν υπάρχει σχεδόν καθόλου παρακολούθηση και επιβολή του νόμου, οπότε οι εταιρείες μπορούν να κάνουν σχεδόν ό,τι θέλουν. Επειδή τα πάντα έχουν συγκεντρωθεί γύρω από ένα ενιαίο μοντέλο παραγωγής, έχουν χαθεί και τα εφεδρικά συστήματα.
Αυτή τη στιγμή, κάθε προειδοποιητικό κόκκινο φωτάκι στο ταμπλό αναβοσβήνει. Ένας ειδικός συστημάτων, βλέποντας αυτή την κατάσταση, θα έλεγε ότι το σύστημα βρίσκεται σε θανάσιμο κίνδυνο. Υπάρχει, όμως, μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στο επισιτιστικό και το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Το χρηματοπιστωτικό σύστημα το 2008 μπορούσε να διασωθεί με τεράστιο κόστος — και διασώθηκε, επειδή η διάσωση έγινε με την έκδοση «μελλοντικού χρήματος». Αυτό ήταν η ποσοτική χαλάρωση (QE). Όμως, δεν μπορείς να διασώσεις το επισιτιστικό σύστημα εκδίδοντας «μελλοντικά τρόφιμα».
Nosheen Iqbal: Είναι πραγματικά σοκαριστικό έτσι όπως το παραθέτεις. Αλλά πόσο άσχημες περιμένεις ότι θα είναι οι επιπτώσεις αυτού του πολέμου;
George Monbiot: Ακόμα και αν δεν βρεθούμε αντιμέτωποι με μια συνολική κατάρρευση του παγκόσμιου επισιτιστικού συστήματος, οι δευτερογενείς επιπτώσεις θα είναι ήδη εξαιρετικά σοβαρές. Αν κοιτάξετε το Σουδάν, για παράδειγμα, όπου υπάρχει ήδη λιμός και ευρύς υποσιτισμός, οι αγρότες χρειάζονται απεγνωσμένα λιπάσματα για τις καλλιέργειες της επόμενης περιόδου. Μια διακοπή στον εφοδιασμό —κάτι απόλυτα πιθανό σε μια χώρα όπως το Σουδάν— ή μια τεράστια αύξηση στην τιμή των λιπασμάτων, θα σήμαινε είτε ότι οι καλλιέργειες δεν θα φυτευτούν ποτέ είτε ότι δεν θα υπάρχει λίπασμα για να αποδώσουν.
Δεδομένου ότι η γεωργία έχει γίνει σχεδόν απόλυτα εξαρτημένη από τα λιπάσματα, οι επιπτώσεις μέσα σε λίγους μόλις μήνες θα είναι εξαιρετικά σφοδρές, ανησυχητικές και πραγματικά απειλητικές. Αν σε αυτά προσθέσουμε την ουσιαστική κατάρρευση της παγκόσμιας βοήθειας και των ανθρωπιστικών προγραμμάτων που παλαιότερα κάλυπταν τέτοια κενά, τότε οι συνέπειες είναι αδιανόητες.
Αυτό που θέλω να πω είναι ότι, ακόμα και αν το παγκόσμιο επισιτιστικό σύστημα δεν οδηγηθεί στην κατάρρευση —σ’αυτό το σενάριο τρόμου που συζητάμε— τα τοπικά επισιτιστικά συστήματα μπορούν σίγουρα να καταρρεύσουν. Και αυτό είναι κάτι που το έχουμε δει αρκετές φορές τα τελευταία χρόνια. Η πανδημία και η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ήταν δύο από τους παράγοντες που προκάλεσαν τοπικές καταρρεύσεις. Αυτή τη φορά όμως τα πράγματα είναι πολύ χειρότερα, ή μάλλον οι άνθρωποι στο Σουδάν και σε παρόμοιες χώρες βρίσκονται σε πολύ δεινότερη θέση, επειδή δεν υπάρχει κανένα σχέδιο δράσης για την έξοδο από αυτή την κατάσταση.
Nosheen Iqbal: Με βάση τις εκτιμήσεις σου, ποιες χώρες είναι οι πιο ευάλωτες στις επιπτώσεις αυτού του πολέμου όσον αφορά την παραγωγή τροφίμων;
George Monbiot: Υπάρχει μια ιδιαίτερη ευπάθεια σε μεγάλο μέρος της Αφρικής, επειδή εξαρτάται πολύ από τις εισαγωγές λιπασμάτων και ειδικότερα από τις εισαγωγές από τον Κόλπο. Βλέπουμε επίσης πολλές εισαγωγές λιπασμάτων στην Ινδία από τον Κόλπο. Μεγάλες ποσότητες πηγαίνουν επίσης στη Βραζιλία και τη Βόρεια Αμερική, αλλά αυτές οι περιοχές έχουν δυνητικά άλλες πηγές εφοδιασμού.
Ανησυχώ ιδιαίτερα για την Αφρική, επειδή δεν έχουν δημιουργηθεί γραμμές εφοδιασμού από αλλού και η εξάρτηση από τις εισαγωγές είναι τεράστια. Υπάρχουν μέρη που θα τα καταφέρουν καλύτερα από άλλα, αλλά για τις περισσότερες αφρικανικές χώρες η κατάσταση είναι όντως εξαιρετικά ανησυχητική.
Nosheen Iqbal: Εξήγησες πόσο ευάλωτα μπορούν να γίνουν τα επισιτιστικά συστήματα παγκοσμίως εξαιτίας διεθνών γεγονότων. Ανέφερες την πανδημία και τον πόλεμο στην Ουκρανία. Πώς συγκρίνεται η τωρινή στιγμή με εκείνες;
George Monbiot: Είναι δύσκολο να πει κανείς, γιατί είμαστε ακόμα στην αρχή αυτής της παράλογης και ανόητης επίθεσης στο Ιράν, αλλά τα πράγματα δεν δείχνουν καθόλου καλά, επειδή είναι δύσκολο να δούμε μια διέξοδο αποκλιμάκωσης. Από όσο μπορούμε να διακρίνουμε, δεν βλέπουμε το είδος της συμφωνίας που είδαμε ακόμα και στην κορύφωση της εισβολής στην Ουκρανία, όπου Ρωσία και Ουκρανία συμφώνησαν να επιτρέψουν τη συνεχή ροή τροφίμων και λιπασμάτων. Τίποτα τέτοιο δεν φαίνεται στον ορίζοντα τώρα.
Βλέπουμε επίσης μια τεράστια κάμψη στην ανθρωπιστική βοήθεια. Υπάρχουν πολύ λιγότεροι πόροι διαθέσιμοι απ’ ό,τι κατά τη διάρκεια της πανδημίας ή του πολέμου στην Ουκρανία. Επιπλέον, καθώς περνάει ο καιρός —και νομίζω ότι αυτό αντανακλά τη φθίνουσα ανθεκτικότητα του συστήματος— βλέπουμε μια καταστροφική ανατροπή στην πρόοδο που είχε σημειωθεί παγκοσμίως κατά του υποσιτισμού. Η πείνα αυξάνεται σταθερά τα τελευταία δέκα χρόνια και είμαι πεπεισμένος ότι θα δούμε σημαντική περαιτέρω αύξηση ως αποτέλεσμα αυτής της επίθεσης στο Ιράν, σε συνδυασμό φυσικά με όλα τα κλιματική σοκ που έρχονται με όλο και μεγαλύτερη συχνότητα και σφοδρότητα.
Αν βάλεις όλα αυτά μαζί, ακόμα και πριν το ενδεχόμενο να καταρρεύσει το σύστημα, θα δούμε πολύ περισσότερο ανθρώπινο πόνο. Αν όμως, ως αποτέλεσμα όλων όσων συζητήσαμε —της απώλειας δηλαδή της συστημικής ανθεκτικότητας— δούμε πράγματι μια κατάρρευση του παγκόσμιου επισιτιστικού συστήματος, ε, αυτό είναι απλώς αδιανόητο. Δεν μπορείς καν να το συλλάβεις.
Και το λέω εγώ, που περνάω τη ζωή μου προσπαθώντας να το συλλάβω. Περνάω τη ζωή μου «κάνοντας βουτιές στα απόβλητα» της ανθρωπότητας — αυτή είναι η δουλειά μου. Αλλά αυτό είναι ένα από εκείνα τα πράγματα όπου η φαντασία στερεύει. Το επίπεδο του λιμού, του θανάτου και της δυστυχίας θα είναι κάτι που κανένας μας δεν έχει βιώσει ποτέ σε παγκόσμια κλίμακα.
Nosheen Iqbal: Αν είναι δύσκολο για εσένα να φανταστείς αυτό το σενάριο —που όπως λες, περνάς τη ζωή σου κάνοντας ακριβώς αυτό— φαντάσου πόσο δύσκολο είναι για τους ακροατές που προσπαθούν να καταλάβουν πόσο κοντά μας είναι όλο αυτό και τι μορφή θα έχει. Αναρωτιέμαι, από την πλευρά του Ηνωμένου Βασιλείου, ποιος θα είναι ο αντίκτυπος αυτού του συγκεκριμένου πολέμου άμεσα; Και πόσο προετοιμασμένοι είμαστε;
George Monbiot: Είμαστε σε καλύτερη μοίρα από την πλειονότητα των χωρών επειδή έχουμε ισχυρό νόμισμα και σχετικά υψηλή αγοραστική δύναμη. Όμως, δεν υπάρχει πραγματικά ένα ενιαίο «εμείς» στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Υπάρχουν άνθρωποι που είναι πολύ εύποροι και τρέφονται σωστά, αλλά υπάρχει ήδη ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων σε αυτή τη χώρα που υποσιτίζονται, που δυσκολεύονται να αγοράσουν υγιεινά τρόφιμα επειδή αυτά είναι, σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις, ακριβότερα από τα ανθυγιεινά. Οι επιπτώσεις σ’αυτούς θα είναι μεγαλύτερες. Θα υποφέρουν αμέσως από τον πληθωρισμό των τροφίμων, ο οποίος ήδη αρχίζει να εκδηλώνεται. Η αντίδραση της κυβέρνησης ήταν αδύναμη, αλλά για να είμαι ειλικρινής, ανησυχώ πολύ περισσότερο για το τι θα συμβεί στη χώρα αν καταρρεύσει το παγκόσμιο επισιτιστικό σύστημα. Και δεν γίνεται απολύτως τίποτα για να προετοιμαστούμε για αυτό.
Θα έπρεπε να χτίζουμε τη δική μας ανθεκτικότητα στη χώρα μας, και αυτό σημαίνει, για αρχή, στρατηγικά αποθέματα τροφίμων. Άλλες χώρες το κάνουν — η Κίνα, η Νορβηγία, η Ελβετία, για παράδειγμα. Αρκετές άλλες επίσης.
Nosheen Iqbal: Το Ηνωμένο Βασίλειο δεν το κάνει.
George Monbiot: Δεν το κάνουμε καθόλου. Ή μάλλον, η κυβέρνηση αρνείται να πει αν το κάνει· αντίθετα, αφήνει τα πάντα σ’αυτό που ονομάζουμε «αγορά». Αυτό που πραγματικά σημαίνει «αγορά» σ’αυτή την περίπτωση είναι μια χούφτα τεράστιων και ανελέητων παγκόσμιων πολυεθνικών εταιρειών.
Δεν υπάρχει καμία απολύτως διασφάλιση εκεί. Μιλάμε για το ότι αφήνουμε την τύχη μας στους ολιγάρχες. Αυτό συμβαίνει ουσιαστικά. Ο σκοπός των κυβερνήσεων είναι να κυβερνούν. Πρέπει οι κυβερνήσεις να παρεμβαίνουν και να λένε: «Ορίστε η στρατηγική απειλή που αντιμετωπίζουμε».
Nosheen Iqbal: Αλλά πώς θα έμοιαζε στην πράξη μια κυβέρνηση που σχεδιάζει σωστά τη στρατηγική της και δημιουργεί αποθέματα τροφίμων; Δηλαδή, κυριολεκτικά, τι μορφή θα είχε; Και υπάρχει κάτι που μπορούν να κάνουν οι ιδιώτες για να απορροφήσουν μέρος του σοκ που προβλέπεις ότι έρχεται;
George Monbiot: Υπάρχουν μερικά πράγματα που η κυβέρνηση μπορεί να κάνει άμεσα: Πρώτον, να δημιουργήσει αποθήκες γεμάτες τρόφιμα, έτσι ώστε αν συμβεί το χειρότερο, να έχουμε τουλάχιστον κάποιο περιθώριο αντίδρασης. Να έχουμε μερικές εβδομάδες όπου η κυβέρνηση θα μπορεί να διασφαλίσει ότι ο πληθυσμός τρέφεται, ενόσω οι εξελίξεις διαπερνούν το σύστημα. Δεύτερον, ένας άλλος τρόπος προετοιμασίας και ενίσχυσης της ανθεκτικότητάς μας είναι η πίεση για αλλαγή στη διατροφή μας.
Ένα από τα πράγματα που μας κάνει ιδιαίτερα ευάλωτους είναι η δίαιτά μας που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην κτηνοτροφία. Υπάρχει αυτή η παράλογη κυβερνητική ρητορική στη χώρα μας που λέει: «Πρέπει να αυξήσουμε την εγχώρια παραγωγή πουλερικών γιατί αυτό θα ενισχύσει την επισιτιστική μας ασφάλεια». Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα. Τα πουλερικά, τα κοτόπουλα που παράγουμε στο Ηνωμένο Βασίλειο, εξαρτώνται πλήρως από τη σόγια της Βραζιλίας και το καλαμπόκι της Βόρειας Αμερικής.
Η κτηνοτροφία είναι ένας απίστευτα αναποτελεσματικός τρόπος διατροφής των ανθρώπων. Σημαίνει ότι πολύ περισσότερη τροφή πρέπει να διοχετευθεί μέσω του συστήματος για να τραφούμε εμείς, επειδή ένα μεγάλο μέρος αυτής της τροφής χάνεται όταν δίνεται σε ένα ζώο προτού αυτό το ζώο φαγωθεί από εμάς. Και αυτό φέρνει το σύστημα ακόμα περισσότερο σε οριακό σημείο. Θα διασφαλίζαμε ότι είμαστε πολύ λιγότερο εξαρτημένοι από τις εισαγωγές αν στρεφόμασταν προς μια φυτική διατροφή.
Αυτή τη στιγμή, δεν υπάρχει απολύτως καμία ενθάρρυνση από την κυβέρνηση προς αυτή την κατεύθυνση. Θα έπρεπε να υπάρχουν εκστρατείες ενημέρωσης του κοινού, διαφημίσεις. Θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ακόμη και έναν φόρο στο κρέας για να ενθαρρύνουμε αυτή τη μεταστροφή. Και θα έπρεπε να δούμε πολύ μεγαλύτερη έμφαση στην καλλιέργεια οσπρίων, με προγράμματα παραγωγής για είδη που ταιριάζουν στο κλίμα μας.
Τέλος, χρειαζόμαστε ένα πλήρες εφεδρικό σύστημα που να λειτουργεί με εντελώς διαφορετικές αρχές, κάτι που αποτελεί βασικό στοιχείο ανθεκτικότητας. Για παράδειγμα, την παραγωγή μικροβιακής πρωτεΐνης — τον πολλαπλασιασμό μικροβίων, τα οποία από μόνα τους αποτελούν μια πολύ πλούσια δυνητική πηγή πρωτεΐνης.
Nosheen Iqbal: Μισό λεπτό, μιλάς δηλαδή για πρωτεΐνη εργαστηρίου; Εννοείς κάτι πέρα από εκείνα τα περίεργα μπιφτέκια «φυτικού κρέατος» που βρίσκει κανείς στο εμπόριο; Τι ακριβώς εννοείς;
George Monbiot: Μιλώ για μια πρωτογενή πηγή πρωτεΐνης. Υπάρχουν ορισμένα βακτήρια που αποτελούνται κατά 60% έως 70% από πρωτεΐνη — πρόκειται για απίστευτα υψηλά επίπεδα. Αυτή την ύλη μπορείς να τη μετατρέψεις σχεδόν σε οτιδήποτε. Ήμουν ο πρώτος άνθρωπος στον πλανήτη, εκτός εργαστηρίου, που έφαγε μια τηγανίτα φτιαγμένη από βακτηριακή πρωτεΐνη. Ένα μικρό «γύρισμα» για τον άνθρωπο…
Nosheen Iqbal: Είναι δύσκολο να το συλλάβει ο νους, έτσι δεν είναι; Χρόνος συν επιστήμη ίσον… εγώ να τρώω μια τηγανίτα πρωτεΐνης. Να δούμε τις λύσεις για την επισιτιστική ανασφάλεια που μπορούν να εξεταστούν άμεσα. Πώς μπορεί να γίνει το επισιτιστικό σύστημα πιο ανθεκτικό;
George Monbiot: Οι περισσότερες χώρες στον κόσμο θα εξαρτώνται, σε κάποιο βαθμό, από τις εισαγωγές. Είναι δύσκολο να το αποφύγεις αυτό. Είναι απλά θέμα μαθηματικών: σε πολλά μέρη πλέον ο τοπικός πληθυσμός είναι πολύ μεγάλος για να τραφεί αποκλειστικά από την ενδοχώρα του.
Αυτό που παρατηρούμε είναι μια τεράστια συγκέντρωση σε αυτό που ονομάζουμε «υπερ-εξαγωγείς» και «υπερ-εισαγωγείς». Έχουμε χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Βραζιλία, η Ρωσία και η Ουκρανία, οι οποίες έχουν γίνει υπερ-εξαγωγείς σιτηρών. Και από την άλλη, βλέπουμε, για παράδειγμα, ολόκληρη τη Βόρεια Αφρική και μεγάλο μέρος της Μέσης Ανατολής να γίνονται υπερ-εισαγωγείς σιτηρών, επειδή δεν διαθέτουν την εύφορη γη, τις βροχοπτώσεις ή τις συνθήκες που απαιτούνται για να τροφοδοτήσουν τους πληθυσμούς τους.
Τώρα, αυτό που χρειαζόμαστε είναι η μεγαλύτερη δυνατή διαφοροποίηση αυτών των πηγών εξαγωγής. Αν βασιζόμαστε υπερβολικά σε μια μικρή χούφτα εξαγωγέων παγκοσμίως, αρκεί να χάσεις έναν από αυτούς ή να κλείσει μία από τις διαδρομές από τις οποίες διέρχονται οι εξαγωγές, και ξαφνικά βλέπεις πλήθη ανθρώπων να βυθίζονται στην επισιτιστική ανασφάλεια σχεδόν αμέσως.
Επίσης, πρέπει να διαφοροποιήσουμε την ίδια την τροφή. Περίπου το 60% των θερμίδων μας προέρχεται από τέσσερις μόνο καλλιέργειες: σιτάρι, ρύζι, καλαμπόκι και σόγια. Πρέπει να διασπάσουμε τις μεγάλες εταιρείες, ώστε να μην εξαρτόμαστε σε τέτοιο βαθμό από ελάχιστους ομίλους.
Είναι φανερό πώς συσσωρεύονται αυτά τα τρωτά σημεία, έτσι δεν είναι; Η αντιμονοπωλιακή νομοθεσία πρέπει να γίνει ισχυρή. Τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, αντίθετα, θα έπρεπε να είναι «αδύναμα». Δεν θα έπρεπε να επιτρέπουμε στις εταιρείες να συγκεντρώνουν όλη αυτή την πνευματική ιδιοκτησία και να λένε: «Αυτό είναι δικό μας και μόνο δικό μας, και κανένας άλλος δεν έχει πρόσβαση σε αυτή την τεχνολογία τροφίμων ή στην ίδια την τροφή, επειδή μας ανήκει». Με άλλα λόγια, πρέπει να σπάσουμε αυτή την παγκόσμια «μονοκαλλιέργεια» παραγωγής και διανομής τροφίμων που μας κάνει τόσο ευάλωτους.
Nosheen Iqbal: Είναι τόσο απλό το να γίνουν οι χώρες πιο αυτάρκεις στην παραγωγή τροφίμων; Θα μπορούσε το Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, να ενθαρρύνει περισσότερους ανθρώπους να τρώνε εποχικά και να καταναλώνουν ό,τι μπορεί να καλλιεργηθεί εντός της χώρας;
George Monbiot: Το πρώτο που πρέπει να πούμε είναι ότι ο επισιτιστικός εθνικισμός δεν ταυτίζεται με την επισιτιστική ασφάλεια. Ένας από τους λόγους που πεθαίνουν πολύ λιγότεροι άνθρωποι από λιμούς και που ο υποσιτισμός έχει μειωθεί, είναι ότι διαθέτουμε ένα παγκόσμιο εμπορικό σύστημα —και κατ’ επέκταση ένα παγκόσμιο σύστημα ανθρωπιστικής βοήθειας— το οποίο φέρνει τρόφιμα από αλλού όταν υπάρχει μια τοπική αποτυχία της σοδειάς. Αν γίνεις σαν τη Βόρεια Κορέα, για παράδειγμα, δηλαδή απόλυτα εξαρτημένος από τη δική σου παραγωγή χωρίς εισαγωγές, τότε είσαι πολύ πιο ευάλωτος στον λιμό.
Πρέπει να βρεθεί μια ισορροπία και, αυτή τη στιγμή, δεν την έχουμε βρει. Σαφώς, όμως, θα έπρεπε να παράγουμε περισσότερα δικά μας τρόφιμα και μάλιστα μια διατροφή που να ταιριάζει καλύτερα στο κλίμα μας.
Nosheen Iqbal: Τι πιστεύεις ότι θα χρειαζόταν για να συνειδητοποιήσει η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου —αν δεν το έχει κάνει ήδη— ότι αυτό αποτελεί απόλυτη προτεραιότητα και ότι το σύστημα στο οποίο λειτουργεί πρέπει να αλλάξει;
George Monbiot: Καλή ερώτηση και, για να είμαι ειλικρινής, δεν ξέρω τι χρειάζεται. Ορισμένοι από εμάς χτυπάμε το κεφάλι μας στον τοίχο εδώ και πολύ καιρό, λέγοντας: «Κοιτάξτε τι μας δείχνουν τα σημάδια». Αν το σύστημα καταρρεύσει, μετά θα είναι πια αργά. Αν δεν έχεις κάνει προετοιμασίες και το παγκόσμιο επισιτιστικό σύστημα καταρρεύσει, τότε θα μείνεις μόνο με τις συνέπειες.
Δεν μπορείς να σκαρφαλώσεις πίσω στον γκρεμό από τον οποίο μόλις έπεσες. Επομένως, η ώρα για δράση είναι τώρα, όσο ακόμα μπορούμε. Αλλά αυτή η απίστευτη αδράνεια είναι κάτι που με εκνευρίζει αφάνταστα. Το 2023 έκανα μια παρουσίαση σε μια κοινοβουλευτική επιτροπή, εξηγώντας τα πάντα λεπτομερώς και αναλύοντας την τεράστια αδυναμία. Συνέταξαν μια αρκετά καλή έκθεση μετά από αυτό, όπου όντως συμπεριέλαβαν κάποια από τα σημεία, αλλά δεν υπήρξε απολύτως κανένας αντίκτυπος στην κυβερνητική πολιτική. Είναι πραγματικά ανησυχητικό: οι επιστήμονες μιλούν, οι ειδικοί προειδοποιούν και κανείς δεν τους ακούει. Δεν είναι κάπως έτσι που ξεκινούν οι ταινίες καταστροφής;
Nosheen Iqbal: Δεν θέλω να μείνουμε με μια εντελώς απαισιόδοξη νότα. Όμως, όπως συμβαίνει με όλα τα μεγάλα ζητήματα που ανησυχούν τον κόσμο —το κλίμα, η δικαιοσύνη— πολλές από αυτές τις αποφάσεις φαίνεται να αφήνονται στις κυβερνήσεις και συχνά νιώθεις ανίσχυρος μέσα σε αυτό το σύστημα. Ωστόσο, ως άτομα, τι μπορούμε να κάνουμε από σήμερα κιόλας για να νιώσουμε λίγο πιο ασφαλείς όσον αφορά το φαγητό μας;
George Monbiot: Εγώ έχω αρχίσει να αποθηκεύω τρόφιμα. Ξεκίνησα πριν από λίγους μήνες, όταν συνειδητοποίησα τι είδους απειλή αποτελεί ο Τραμπ για το παγκόσμιο σύστημα. Μάλιστα, είχα μιλήσει για το πιθανό κλείσιμο στενών και διωρύγων ως ένα από τα πράγματα που ήταν πιθανό να προκαλέσει ο Τραμπ και πώς αυτό θα επηρέαζε την επισιτιστική μας ασφάλεια.
Έτσι, βγήκα και αγόρασα ένα σακί ρύζι, μερικά σακιά αλεύρι, πακέτα με κονσέρβες ντομάτας, λάδι, πολλά όσπρια (κυρίως ρεβίθια) και αποξηραμένα φρούτα. Αυτό, βέβαια, δεν είναι λύση. Είναι λύση για λίγους ανθρώπους — για εκείνους που έχουν χώρο να αποθηκεύσουν κάτι και για εκείνους που έχουν την οικονομική δυνατότητα να τα αγοράσουν. Δεν είναι συνολική απάντηση. Είναι μια λύση για την οικογένειά μου. Έχουμε αποθηκευμένα τρόφιμα για δύο, ίσως τρεις μήνες.
Αλλά αυτό δεν λύνει την εθνική κρίση. Ένα πράγμα που θα μπορούσαμε να κάνουμε είναι να οργανωθούμε ως κοινότητες και να δημιουργήσουμε κοινοτικά αποθέματα τροφίμων. Αλλά είναι κάτι πολύ δύσκολο — πρόκειται για μια τεράστια επιχείρηση από πλευράς εφοδιαστικής αλυσίδας. Τέτοια πράγματα είναι πολύ προτιμότερο να γίνονται από τις κυβερνήσεις.
Nosheen Iqbal: Ειδικά όταν από τη μια πλευρά υπάρχουν οι τράπεζες τροφίμων…
George Monbiot: Ναι.
Nosheen Iqbal: …και από την άλλη η ανάγκη για ένα κοινοτικό απόθεμα. Θέλω να πω, φαίνεται κάπως οξύμωρο.
George Monbiot: Ακριβώς, ακριβώς. Και χρειαζόμαστε παρέμβαση. Χρειαζόμαστε κυβερνήσεις που θα βγουν μπροστά και θα κυβερνήσουν. Αλλά φυσικά, η μεγάλη τραγωδία της εποχής μας είναι ότι διανύουμε 45 χρόνια νεοφιλελευθερισμού που μας διδάσκει ότι οι κυβερνήσεις δεν πρέπει να κυβερνούν. Ότι πρέπει να τα αφήνουν όλα σε αυτό που ονομάζουμε «αγορά», η οποία στην πραγματικότητα δεν είναι τίποτα άλλο παρά οικονομική ισχύς. Δηλαδή: «αφήστε το στους πλούσιους», «αφήστε το στις εταιρείες, αυτοί θα βρουν τη λύση». Όχι, δεν είναι προς το συμφέρον τους να το κάνουν.
Δεν είναι αυτοί οι άνθρωποι που δίνουν τις λύσεις. Οι κυβερνήσεις είναι αυτές που λύνουν τα προβλήματα. Και χρειαζόμαστε την κυβέρνηση να παρέμβει.
Όσο για τις ατομικές προσπάθειες… νιώθω εγωιστής που έχω το δικό μου απόθεμα τροφίμων. Εντάξει, εγώ είμαι καλυμμένος. Αλλά αυτό δεν με κάνει να νιώθω καλύτερα, γιατί όλοι οι άλλοι δεν είναι. Ωστόσο, έχει νόημα να αποθηκεύεις τρόφιμα τώρα, αν έχεις τη δυνατότητα. Είναι μια κοινωνικά ωφέλιμη πράξη, με έναν περίεργο τρόπο. Γιατί αν συγκεντρώνεις προμήθειες πριν ξεσπάσει η κρίση, τότε δεν θα αγοράζεις πανικόβλητος κατά τη διάρκειά της και δεν θα συμβάλλεις στην επιδείνωση της κατάστασης. Αλλά αυτό δεν αποτελεί ουσιαστική λύση. Πραγματικά δεν αποτελεί. Χρειαζόμαστε την παρέμβαση της κυβέρνησης.
Nosheen Iqbal: Ας ελπίσουμε τουλάχιστον σε αυτό. Σ’ευχαριστώ πάρα πολύ για τον χρόνο σου.
George Monbiot: Ευχαριστώ πολύ. Ήταν χαρά μου.
