Η χρήση του όρου «νεοφασισμός» για τον πολιτικό προσανατολισμό του Ντόναλντ Τραμπ υποδηλώνει ότι ο τραμπισμός δεν είναι ακριβές αντίγραφο του ιταλικού φασισμού ή του γερμανικού ναζισμού της δεκαετίας του 1920 και του 1930. Παραπέμπει σε μια ιδεολογία με σημαντικές ομοιότητες με τον κλασικό φασισμό: ακραίος εθνικισμός, ρατσισμός, αντίληψη περί υπεροχής και ιεράρχησης των λαών, θρησκευτικός υπερσυντηρητισμός, μιλιταρισμός, ματσισμός, υπεράσπιση της πατριαρχικής τάξης, εχθρότητα προς τη διαφορετικότητα, ομοφοβία και τρανσφοβία, αντικομμουνισμός και αντιμαρξισμός που εξελίσσονται σε ριζική εχθρότητα προς το σύνολο της Αριστεράς, καθώς και απροκάλυπτος ιμπεριαλισμός. Επινοεί εσωτερικούς και εξωτερικούς εχθρούς, εξυμνεί την ισχύ, εκτιμά την εξουσία και την υποταγή, και παρουσιάζει τις κοινωνικές και διεθνείς σχέσεις πρωτίστως ως σχέσεις κυριαρχίας και επιβολής.
Τα διακριτικά χαρακτηριστικά του νεοφασισμού του 21ου αιώνα
Τουλάχιστον προς το παρόν, ο Τραμπ δεν επιδιώκει να οργανώσει μεγάλες μαζικές συγκεντρώσεις φανατισμένου πλήθους ούτε να συγκροτήσει παραστρατιωτικά τάγματα εφόδου, όπως συνέβαινε στα ιστορικά φασιστικά κινήματα της Ιταλίας και της Γερμανίας. Η εισβολή στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου 2021 απέδειξε ωστόσο ότι είναι ικανός να κινητοποιήσει ένα φανατισμένο πλήθος και να καταφύγει στην πολιτική βία. Τον Ιανουάριο του 2025 απένειμε χάρη σε περίπου 1.500 άτομα που είχαν διωχθεί ή καταδικαστεί για τη συμμετοχή τους στην επίθεση και μείωσε τις ποινές δεκατεσσάρων από τους βασικούς δράστες. Ανάμεσά τους ήταν ηγετικά στελέχη των Proud Boys και των Oath Keepers, ορισμένα από τα οποία είχαν καταδικαστεί σε φυλάκιση δεκαοκτώ ή είκοσι δύο ετών για τον ρόλο τους στον σχεδιασμό και την εκτέλεση της παραστρατιωτικής επίθεσης στο Καπιτώλιο.
Μέχρι στιγμής, ο Τραμπ προτιμά να στηρίζεται απευθείας στον κρατικό μηχανισμό, κυρίως στις υπηρεσίες μετανάστευσης και ελέγχου των συνόρων, στις δυνάμεις ασφαλείας και, υπό ορισμένες συνθήκες, στην Εθνοφρουρά. Έτσι, ανέπτυξε τέτοιες δυνάμεις στο Λος Άντζελες παρά την αντίθετη γνώμη του κυβερνήτη και του δημάρχου, και επιχείρησε να επιβάλει την ανάπτυξή τους στο Σικάγο και το Πόρτλαντ, αψηφώντας τις τοπικές και πολιτειακές αρχές. Στην Ουάσιγκτον μάλιστα ανέλαβε τον έλεγχο της Μητροπολιτικής Αστυνομίας και ανέπτυξε την Εθνοφρουρά, ενισχύοντας με αυτόν τον τρόπο τον άμεσο έλεγχο της ομοσπονδιακής κυβέρνησης στην πρωτεύουσα.
Η εξέλιξη αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική: αντί να αντιγράφει τις κλασικές μορφές του ιστορικού φασισμού, ο Τραμπ τείνει να χρησιμοποιεί τον ίδιο τον κρατικό μηχανισμό ως μέσο καταναγκασμού, ώστε να εξασφαλίσει την αφοσίωση των υποστηρικτών του και να υπονομεύσει τα τοπικά θεσμικά αντίβαρα. Επιδιώκει επίσης να ελέγξει τους θεσμούς που παράγουν και διαδίδουν τη γνώση και την πληροφορία, με στόχο να αποδυναμώσει τις αντίρροπες δυνάμεις και να επιβάλει τη δική του ιδεολογική αντίληψη για την κοινωνία.
Εξάλλου, η ιμπεριαλιστική πολιτική του Τραμπ δεν συνιστά ρήξη με τις πρακτικές που ακολούθησαν οι ΗΠΑ σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Αντιθέτως, συνεχίζει τις μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν τότε —στρατιωτικές επεμβάσεις, πραξικοπήματα, κυρώσεις, οικονομική πίεση, στήριξη σε συμμαχικά καθεστώτα και έλεγχο στρατηγικών περιοχών και πόρων— με μία αξιοσημείωτη διαφορά στη συνοδευτική ρητορική. Ενώ οι προκάτοχοί του δικαιολογούσαν γενικά τις επεμβάσεις τους στο όνομα της υπεράσπισης της διεθνούς τάξης, της δημοκρατίας ή του αγώνα κατά του κομμουνισμού και της τρομοκρατίας, ο Τραμπ υπερασπίζεται πολύ πιο απροκάλυπτα τα υλικά και γεωπολιτικά συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών, ιδίως τον έλεγχο των φυσικών πόρων, των στρατηγικών εδαφών και των εμπορικών οδών.
Από ορισμένες απόψεις, η προσέγγιση αυτή θυμίζει τη λογική του Lebensraum (ζωτικού χώρου), με την οποία ο Χίτλερ δικαιολόγησε την εδαφική επέκταση της ναζιστικής Γερμανίας. Η στροφή αυτή δεν σημαίνει ωστόσο επιστροφή στην παραδοσιακή αποικιακή κατάκτηση. Ο Τραμπ δεν επαναλαμβάνει ούτε τις κατακτήσεις της φασιστικής Ιταλίας στην Αφρική ούτε την πολιτική προσαρτήσεων και εδαφικής επέκτασης της ναζιστικής Γερμανίας στην Ευρώπη. Δεν αναβιώνει την παραδοσιακή εδαφική αποικιοκρατία· αντίθετα, ριζοσπαστικοποιεί και διατυπώνει ρητά μια ήδη υπάρχουσα ιμπεριαλιστική λογική, διεκδικώντας ανοιχτά συγκεκριμένους στόχους χωρικού, οικονομικού και στρατηγικού ελέγχου.
Ο τραμπικός νεοφασισμός: συνέχειες και διακριτά χαρακτηριστικά
Χρησιμοποιώ τον όρο «νεοφασισμός» όχι απλώς ως πολεμικό χαρακτηρισμό, αλλά για να δηλώσω έναν πολιτικό προσανατολισμό που παρουσιάζει ισχυρές ομοιότητες με ορισμένα θεμελιώδη γνωρίσματα του ευρωπαϊκού φασισμού της δεκαετίας του 1920 και του 1930, ενώ ταυτόχρονα φέρει χαρακτηριστικά που ανήκουν στη σημερινή εποχή και στην αμερικανική κοινωνία.
Κάθε σύγκριση με τις ιστορικές μορφές του φασισμού πρέπει ωστόσο να γίνεται με ακρίβεια. Ο τραμπισμός δεν αναπαράγει επακριβώς τον ιταλικό φασισμό ή τον γερμανικό ναζισμό. Όπως σημειώθηκε παραπάνω, ο Τραμπ δεν έχει επιδιώξει μέχρι στιγμής να οργανώσει μαζικά, πειθαρχημένα και φανατισμένα λαϊκά κινήματα, κατά το πρότυπο των φασιστικών συγκεντρώσεων της δεκαετίας του 1920 και του 1930. Ούτε έχει συγκροτήσει, σε αυτό το στάδιο, παραστρατιωτικά τάγματα εφόδου συγκρίσιμα με τις ιταλικές φασιστικές πολιτοφυλακές ή με τα γερμανικά SA. Αντίθετα, ένα από τα διακριτά γνωρίσματα του τραμπικού νεοφασισμού είναι ότι στηρίζεται άμεσα στον υπάρχοντα κρατικό μηχανισμό και επιδιώκει να τον μετατρέψει σε όργανο της πολιτικής του.
Συγκεκριμένα, ενώ ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ στηρίχθηκαν σε παραστρατιωτικές οργανώσεις για να τρομοκρατήσουν τους αντιπάλους τους, να επιβάλουν την κυριαρχία τους στους δρόμους και να φτάσουν στην εξουσία μέσω των θεσμικών οδών [1], η κυβέρνηση Τραμπ χρησιμοποιεί —ή επιδιώκει να χρησιμοποιήσει— ομοσπονδιακούς θεσμούς και δυνάμεις, ιδίως τις υπηρεσίες μετανάστευσης και συνοριακού ελέγχου (όπως η ICE) και, υπό ορισμένες συνθήκες, την Εθνοφρουρά. Ο κρατικός μηχανισμός αναβαθμίζεται σε κεντρικό όργανο καταστολής, εκφοβισμού και ελέγχου. Η διαφορά αυτή είναι θεμελιώδης: ο νεοφασισμός του 21ου αιώνα δεν χρειάζεται απαραίτητα να αναπαραγάγει τις οργανωτικές μορφές του ιστορικού φασισμού για να επιτελέσει ορισμένες από τις πολιτικές λειτουργίες του.
Γνωρίσματα των φασιστικών κυβερνήσεων διακρίνονται επίσης στην προσπάθεια ελέγχου της ιδεολογικής και πολιτιστικής παραγωγής, ιδίως μέσω της αμφισβήτησης ορισμένων διδασκαλιών, της απαγόρευσης ή του περιορισμού συγκεκριμένου περιεχομένου στα σχολεία και τα πανεπιστήμια και των επιθέσεων στις πολιτικές συμπερίληψης και διαφορετικότητας. Στην ίδια λογική εντάσσεται η επιδίωξη να ευθυγραμμιστούν οι πολιτιστικοί θεσμοί και τα ΜΜΕ που αμφισβητούν την προεδρική πολιτική, αλλά και να περιθωριοποιηθούν οι δημοσιογράφοι που την επικρίνουν. Όπως και οι ιστορικές μορφές του φασισμού, η πολιτική αυτή δεν θεωρεί την εκπαίδευση, τον πολιτισμό και την ενημέρωση αυτόνομες σφαίρες: επιδιώκει να τις υποτάξει σε μια ιδεολογική κοσμοθεωρία και στα συμφέροντα όσων ασκούν την εξουσία.
Ο τραμπικός νεοφασισμός και ο ιμπεριαλισμός
Ο ιμπεριαλιστικός του χαρακτήρας αποτελεί μια ακόμη ουσιώδη διάσταση αυτού του προσανατολισμού. Όπως και τα φασιστικά καθεστώτα της δεκαετίας του 1930, ο τραμπισμός δεν θεωρεί τα σύνορα και τις εδαφικές κτήσεις οριστικά καθορισμένα, όταν διακυβεύεται η εθνική ισχύς.
Το παράδειγμα της Βενεζουέλας είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό. Μετά την αμερικανική επέμβαση τον Ιανουάριο του 2026, ο Τραμπ διεκδίκησε ανοιχτά τον έλεγχο των πετρελαϊκών εσόδων της Βενεζουέλας και παρουσίασε τους πόρους της χώρας ως πόρους που πρέπει να τεθούν στην υπηρεσία των αμερικανικών συμφερόντων. Στα τέλη Αυγούστου του 2026 ισχυρίστηκε ότι, με τη συγκατάθεση της κυβέρνησης της Βενεζουέλας, εξασφάλισε εκατονταετείς συμβάσεις παραχώρησης σε 17 κοιτάσματα, που αντιστοιχούν σε περίπου 65 δισεκατομμύρια βαρέλια βεβαιωμένων αποθεμάτων —περισσότερο από το ένα πέμπτο των βεβαιωμένων πετρελαϊκών αποθεμάτων της χώρας [2]. Στην ίδια κατεύθυνση, η δηλωμένη πρόθεση να ανακτηθεί ο έλεγχος της Κούβας και να ανατραπούν οι αρχές της, οι απειλές και οι επιχειρήσεις κατά του Ιράν, καθώς και η επιθυμία εξασφάλισης πρόσβασης σε ενεργειακούς πόρους επιβεβαιώνουν μια βαθιά ιμπεριαλιστική αντίληψη των διεθνών σχέσεων. Δεν πρέπει επίσης να λησμονούμε τις διεκδικήσεις του Τραμπ για τη Γροιλανδία, τον Καναδά και τη Διώρυγα του Παναμά, καθώς και για τα Στενά του Ορμούζ, τα οποία έφτασε στο σημείο να χαρακτηρίσει «αμερικανικό έδαφος», υποστηρίζοντας παράλληλα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν τον απόλυτο έλεγχό τους [3]. Από αυτή την οπτική, η κυριαρχία των άλλων λαών υποτάσσεται στο δικαίωμα που η Ουάσιγκτον αξιώνει για τον εαυτό της, να καθορίζει τι εξυπηρετεί τα αμερικανικά συμφέροντα.
Άλλο ένα χαρακτηριστικό αυτής της προσέγγισης είναι η αποφασιστικότητα του Τραμπ να προωθήσει μια νεοαποικιακή πολιτική, με στόχο να θέσει ορισμένα εδάφη και λαούς υπό τον άμεσο ή έμμεσο πολιτικό, οικονομικό και στρατιωτικό έλεγχο των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων τους. Το σχέδιο για το «Συμβούλιο Ειρήνης» στη Γάζα αποτελεί ως προς αυτό ένα πρώτο πεδίο δοκιμής της νέας αυτής μορφής κυριαρχίας, η οποία θα μπορούσε να επεκταθεί και σε άλλες περιοχές του κόσμου.
Επιπλέον, χρειάζεται να γίνει διάκριση ανάμεσα σε μια νεοφασιστική κυβέρνηση και ένα νεοφασιστικό κράτος. Ο Τραμπ και η κυβέρνησή του συνιστούν μια νεοφασιστική κυβέρνηση, που επιδιώκει να μετασχηματίσει σταδιακά το υπάρχον κράτος σε όργανο απόλυτα προσαρμοσμένο στην πολιτική της ατζέντα και, τελικά, να επιβάλει ένα νεοφασιστικό καθεστώς στο σύνολο της κοινωνίας. Η διαδικασία αυτή, όμως, δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί: ως το 2026 δεν είχε παγιωθεί νεοφασιστικό κράτος στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρότι βρισκόταν σε εξέλιξη μια πορεία προς αυτή την κατεύθυνση. Επομένως, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι συγκρίσιμες με την Ιταλία του Μουσολίνι κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1920 και σε όλη τη δεκαετία του 1930, ούτε με τη ναζιστική Γερμανία από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 και μετά. Η κυβέρνηση Τραμπ έχει καταφέρει να μετασχηματίσει εν μέρει τον κρατικό μηχανισμό, αλλά εξακολουθεί να αντιμετωπίζει θεσμικές, δικαστικές, κοινωνικές και πολιτικές αντιστάσεις. Η διαδικασία αυτή μπορεί να ανατραπεί, ιδίως μέσω της λαϊκής κινητοποίησης και των εκλογικών αποτελεσμάτων.
Θα ήταν λοιπόν παραπλανητικό να αναζητήσει κανείς στον τραμπισμό ένα ακριβές αντίγραφο του φασισμού της δεκαετίας του 1930. Ο νεοφασισμός είναι ακριβώς μια πολιτική μορφή προσαρμοσμένη σε διαφορετική εποχή, σε διαφορετικό κράτος και σε διαφορετικές κοινωνικές και τεχνολογικές συνθήκες. Οι μέθοδοί του μπορεί να είναι νέες, επιτελούν όμως ορισμένες συγκρίσιμες λειτουργίες: τον προσδιορισμό αποδιοπομπαίων τράγων, την εξύμνηση του εθνικισμού και της ισχύος, τη διεξαγωγή ενός ριζοσπαστικού αγώνα κατά της Αριστεράς, την αποδυνάμωση των αντίρροπων δυνάμεων, τον έλεγχο της ιδεολογικής παραγωγής, την καταφυγή στην καταστολή και τη νομιμοποίηση της ιμπεριαλιστικής επέκτασης.
Ο συνδυασμός συνεχειών με τον ιστορικό φασισμό και νέων μορφών που προσιδιάζουν στον 21ο αιώνα είναι αυτός που δικαιολογεί τη χρήση του όρου «νεοφασισμός» για τον πολιτικό προσανατολισμό του Τραμπ.
Ο τραμπικός νεοφασισμός δεν μπορεί ωστόσο να οριστεί αποκλειστικά με βάση την ιδεολογία και τις πολιτικές μεθόδους του. Πρέπει να ληφθούν υπόψη και τα ταξικά συμφέροντα που υπερασπίζεται. Όπως και τα ιστορικά φασιστικά καθεστώτα, επιδιώκει να ενισχύσει τις συνθήκες που επιτρέπουν στις μεγάλες επιχειρήσεις και στους κεφαλαιούχους να αυξήσουν την ισχύ και τα κέρδη τους, επιστρατεύοντας παράλληλα τον κρατικό μηχανισμό για την υπεράσπιση των συμφερόντων τους.
Ως προς αυτό, υπάρχει μια σημαντική αναλογία με τη ναζιστική Γερμανία. Ο Χίτλερ είχε εξασφαλίσει την υποστήριξη ενός καθοριστικού τμήματος των μεγάλων γερμανικών επιχειρηματικών και βιομηχανικών κύκλων, οι οποίοι έβλεπαν το ναζιστικό καθεστώς ως μέσο για τη συντριβή του οργανωμένου εργατικού κινήματος, την καταστολή των αριστερών οργανώσεων, τον μαζικό επανεξοπλισμό της χώρας και τη διασφάλιση μιας κοινωνικής τάξης πραγμάτων ευνοϊκής για το κεφάλαιο.
Ο τραμπισμός διατηρεί παρόμοια σχέση με τις μεγάλες επιχειρήσεις, αλλά στο πλαίσιο ενός βαθιά μετασχηματισμένου καπιταλιστικού συστήματος. Σήμερα, οι μεγάλες εταιρείες υψηλής τεχνολογίας (Big Tech) κατέχουν μια θέση που προφανώς δεν θα μπορούσαν να έχουν τη δεκαετία του 1930. Η Big Tech —οι γίγαντες της τεχνητής νοημοσύνης, των δεδομένων, των ψηφιακών πλατφορμών, των ημιαγωγών και του υπολογιστικού νέφους (cloud computing)— αποτελεί πλέον στρατηγικό τομέα της οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος των ΗΠΑ. Σημαντικό μέρος αυτών των εταιρειών και των στελεχών τους επιδίωξε ή αποδέχτηκε στενότερους δεσμούς με τον Τραμπ, ενώ η κυβέρνησή του τους ανοίγει νέες ευκαιρίες στους τομείς της συσσώρευσης κερδών, της απορρύθμισης και της συνεργασίας με το κράτος.
Ο τραμπισμός και το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα
Η πολεμική βιομηχανία αποτελεί μείζον σημείο σύγκλισης ανάμεσα στον τραμπισμό και στα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου. Όπως και στη ναζιστική Γερμανία, ο επανεξοπλισμός και οι πολεμικές προετοιμασίες δίνουν μαζική ώθηση σε ορισμένους βιομηχανικούς τομείς και ταυτόχρονα ενισχύουν την πολιτική και οικονομική ισχύ του στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος. Ωστόσο, οι σύγχρονες μορφές του συμπλέγματος αυτού διαφέρουν από εκείνες του παρελθόντος. Το αμερικανικό στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα είναι πλέον στενά συνυφασμένο με τη Big Tech. Η τεχνητή νοημοσύνη, οι δορυφόροι, τα αυτόνομα drones, η επεξεργασία μεγάλων δεδομένων (big data), ο κυβερνοχώρος, τα συστήματα παρακολούθησης και οι νέες τεχνολογίες στοχοποίησης διαδραματίζουν όλο και σημαντικότερο ρόλο στη διεξαγωγή του πολέμου. Έτσι, τα όρια ανάμεσα στη Big Tech και στην πολεμική βιομηχανία γίνονται όλο και πιο δυσδιάκριτα.
Οι μεγάλες αμερικανικές εταιρείες της Big Tech αποτελούν πλέον βασικό πυλώνα του στρατιωτικοβιομηχανικού και τεχνολογικού συμπλέγματος των ΗΠΑ. Οι Microsoft, Amazon, Google, Nvidia, OpenAI, Palantir, Anduril και SpaceX παρέχουν στο Πεντάγωνο και στις υπηρεσίες πληροφοριών δυνατότητες ζωτικής σημασίας στους τομείς του υπολογιστικού νέφους (cloud computing), της τεχνητής νοημοσύνης, των δεδομένων, των μικροτσίπ, των δορυφόρων, των drones και των αυτόνομων συστημάτων.
Η συμμαχία αυτή ανάμεσα στην πολιτική εξουσία, στο μεγάλο κεφάλαιο της Big Tech και στην πολεμική βιομηχανία αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό του τραμπικού νεοφασισμού.
Το αμερικανικό στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα, στο οποίο κυριαρχούν οι Lockheed Martin, RTX, Northrop Grumman, General Dynamics και Boeing, συνδέεται πλέον όλο και πιο στενά με το τεχνολογικό και ψηφιακό σύμπλεγμα, στο οποίο κυριαρχούν οι Microsoft, Amazon, Google, Nvidia, Palantir και οι μεγάλοι όμιλοι τεχνητής νοημοσύνης.
Ο εθνικισμός, ο μιλιταρισμός και ο αυταρχισμός μπορούν να επιστρατευτούν για την προστασία και την ενίσχυση των συμφερόντων των ισχυρότερων μερίδων του κεφαλαίου. Ο σύγχρονος νεοφασισμός πρέπει επομένως να αναλύεται όχι μόνο ως πολιτική ιδεολογία και μορφή διακυβέρνησης, αλλά και ως συγκεκριμένη απάντηση των κυρίαρχων τάξεων σε μια περίοδο κρίσης, διεθνούς ανταγωνισμού και βαθύ μετασχηματισμού του καπιταλισμού.
Big Tech: ένα νέο συστατικό της δομής εξουσίας
Ένα ακόμη διακριτό χαρακτηριστικό του τραμπικού νεοφασισμού σχετίζεται με τον μετασχηματισμό του ίδιου του καπιταλισμού. Τα φασιστικά κινήματα της δεκαετίας του 1920 και του 1930 αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο ενός βιομηχανικού καπιταλισμού, στον οποίο κυριαρχούσαν η βαριά βιομηχανία, η χαλυβουργία, η χημική βιομηχανία, η αυτοκινητοβιομηχανία και η βιομηχανία όπλων. Ο νεοφασισμός του 21ου αιώνα αναπτύσσεται σε ένα καπιταλιστικό σύστημα όπου οι εταιρείες υψηλής τεχνολογίας (Big Tech) κατέχουν θέση πρωτοφανούς στρατηγικής σημασίας.
Οι ψηφιακοί γίγαντες ελέγχουν όχι μόνο τεράστιες αγορές αλλά και κρίσιμες υποδομές: πλατφόρμες επικοινωνίας, μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μηχανές αναζήτησης, κέντρα δεδομένων (data centers), υπηρεσίες υπολογιστικού νέφους (cloud services), δορυφορικά συστήματα, τεχνητή νοημοσύνη και επεξεργασία δεδομένων.
Από αυτή την άποψη, η προσέγγιση του Τραμπ με ορισμένους ηγέτες της Big Tech έχει ιδιαίτερη σημασία. Οι δισεκατομμυριούχοι αυτοί δεν είναι απλώς εξωτερικοί χρηματοδότες: ορισμένοι ελέγχουν υποδομές που διαδραματίζουν πλέον άμεσο ρόλο στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, στη ροή της πληροφορίας και στην οργάνωση της κοινωνίας. Η οικονομική και η επικοινωνιακή ισχύς μπορούν έτσι να μετατραπούν σε πολιτική ισχύ. Η ακραία συγκέντρωση του πλούτου και η συγκέντρωση του ελέγχου των ψηφιακών υποδομών αλληλοενισχύονται.
Η εξέλιξη αυτή μεταβάλλει επίσης τη σχέση ανάμεσα στον καπιταλισμό, τον μιλιταρισμό και τον πόλεμο. Όπως σημειώθηκε παραπάνω, η πολεμική βιομηχανία και η Big Tech συνδέονται όλο και πιο στενά. Οι εταιρείες της Big Tech παρέχουν στις ένοπλες δυνάμεις δυνατότητες που έχουν καταστεί ζωτικής σημασίας: τεχνητή νοημοσύνη, ανάλυση δεδομένων, δορυφόρους, υπολογιστικό νέφος για στρατιωτική χρήση, drones, αυτόνομα συστήματα, κυβερνοασφάλεια, αναγνώριση και επιτήρηση. Ο ίδιος ο πόλεμος μετατρέπεται σε τεράστιο πεδίο εφαρμογής τεχνολογιών που αναπτύσσει το ιδιωτικό κεφάλαιο.
Υπάρχει λοιπόν συνέχεια με τις ιστορικές μορφές του φασισμού, αλλά και θεμελιώδης διαφορά. Όπως ο ναζισμός, ο τραμπισμός στηρίζεται στον επανεξοπλισμό και στα συμφέροντα του στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος, με τη διαφορά ότι το σύγχρονο στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα έχει εξελιχθεί σημαντικά. Η στρατιωτική ισχύς των Ηνωμένων Πολιτειών εξαρτάται πλέον τόσο από την κυριαρχία στις προηγμένες τεχνολογίες, στα δεδομένα και στις ψηφιακές υποδομές όσο και από την παραδοσιακή παραγωγή όπλων.
Η διαπίστωση αυτή είναι καθοριστική για την κατανόηση της λογικής της τραμπικής εξουσίας. Ο εθνικισμός, ο μιλιταρισμός, η συγκέντρωση της εκτελεστικής εξουσίας και η υπεράσπιση των συμφερόντων των μεγάλων επιχειρήσεων μπορούν πλέον να συνδεθούν με την ισχύ των γιγάντων της Big Tech. Ο νεοφασισμός του 21ου αιώνα δεν αναπαράγει, επομένως, τις οικονομικές δομές του φασισμού της δεκαετίας του 1930: προσαρμόζεται σε μια χρηματοπιστωτικοποιημένη, παγκοσμιοποιημένη και ψηφιοποιημένη μορφή καπιταλισμού, στην οποία μια χούφτα μεγάλων πολυεθνικών ασκεί οικονομική και τεχνολογική ισχύ συγκρίσιμη με εκείνη ολόκληρων κρατών, ή ακόμη και μεγαλύτερη σε ορισμένους τομείς.
Συμπέρασμα
Ο σύγχρονος νεοφασισμός ενδέχεται να λάβει μορφές διαφορετικές από εκείνες του ιστορικού φασισμού. Δεν χρειάζεται απαραίτητα να οικοδομήσει τις ίδιες μαζικές οργανώσεις ούτε να διατηρήσει τις ίδιες παραστρατιωτικές πολιτοφυλακές: μπορεί να στηριχθεί σε έναν ήδη ισχυρό κρατικό μηχανισμό, στις δυνάμεις ασφαλείας και ελέγχου των συνόρων και στον στρατιωτικό μηχανισμό, και ταυτόχρονα να επωφεληθεί από την υποστήριξη ή τη συνεργασία κεφαλαιοκρατικών ομίλων που ελέγχουν μέρος των τεχνολογικών, ενημερωτικών και επικοινωνιακών υποδομών της κοινωνίας.
Η τάση αυτή δεν είναι ωστόσο αμετάκλητη. Η προέλαση του τραμπικού νεοφασισμού δεν οδηγεί αναγκαστικά σε προκαθορισμένο αποτέλεσμα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως και στον υπόλοιπο κόσμο, ο κόσμος αντιστέκεται και αρνείται να υποκύψει. Η αντίσταση αυτή μπορεί να αλλάξει τον συσχετισμό δυνάμεων και να προετοιμάσει το έδαφος για μια καμπή προς όφελος του λαού. Η ανεξέλεγκτη πορεία του Τραμπ μπορεί να ανακοπεί: τίποτα δεν έχει κριθεί ακόμη.
Σημειώσεις
[1] Το Εθνικό Φασιστικό Κόμμα διέθετε μόλις 35 από τις 535 έδρες της Βουλής όταν ο βασιλιάς κάλεσε τον Μουσολίνι να σχηματίσει κυβέρνηση. Όσο για τον Χίτλερ, διορίστηκε καγκελάριος αν και το NSDAP είχε χάσει δύο εκατομμύρια ψήφους στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1932 (το ποσοστό του έπεσε από 37% σε 33%) και σε κάθε περίπτωση δεν θα ήταν σε θέση να σχηματίσει κυβέρνηση μόνο του.
[2] Ο Λευκός Οίκος, «Ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τζ. Τραμπ ανακοινώνει ιστορική πετρελαϊκή συμφωνία για τη διασφάλιση της αμερικανικής ενεργειακής κυριαρχίας και την προώθηση της οικονομικής ανάκαμψης της Βενεζουέλας», 31 Αυγούστου 2026, https://www.whitehouse.gov/.
[3] Ο Λευκός Οίκος, «Ο Πρόεδρος Τραμπ είχε δίκιο: Η Αμερική ελέγχει τα Στενά του Ορμούζ», 28 Αυγούστου 2026, https://www.whitehouse.gov (ημερομηνία πρόσβασης: 7 Σεπτεμβρίου 2026). Βλ. επίσης: Times of Israel, «Ο Τραμπ δηλώνει “καμία συνομιλία” με το Ιράν και δημοσιεύει χάρτη που δείχνει το Ορμούζ ως “νέο αμερικανικό έδαφος”», 18 Αυγούστου 2026, https://www.timesofisrael.com.
