«Κλείσ’ το ρε πουλάκι μου το στόμα σου, ένα λεπτό. Κλείσ’ το! Κλείσ’ το! Μιλάω…». Με αυτή τη φράση η Ντόρα Μπακογιάννη, απάντησε στην Ελένη Τάκη, πρόεδρο του Συλλόγου Εργαζομένων του πρώην Θεραπευτηρίου Ψυχικών Παθήσεων Χανίων, όταν εκείνη –στη διάρκεια εκδήλωσης για τη δημόσια υγεία στο αμφιθέατρο του Νοσοκομείου Χανίων, παρουσία του Άδωνι Γεωργιάδη– έθεσε ένα απολύτως εύλογο ερώτημα: πόσους ανθρώπους θα μπορούσε να καλύψει η πρόταση για τη δημιουργία «Campus Υγείας», με σκοπό τη στέγαση γιατρών και νοσηλευτών;
Η ερώτηση απαιτούσε μια απάντηση ουσίας: αριθμούς, σχεδιασμό, συγκεκριμένες δεσμεύσεις. Αντί γι’ αυτήν, εισέπραξε μια επιθετική απόπειρα επιβολής σιωπής. Το περιστατικό δεν φανερώνει, απλώς, πολιτική αγένεια. Αποκαλύπτει κάτι πολύ πιο ανησυχητικό: την αντίληψη ορισμένων εκπροσώπων της εξουσίας για τη σχέση τους με την κοινωνία. Εκείνες μιλούν, οι υπόλοιποι ακούν. Εκείνοι αποφασίζουν, οι υπόλοιπες συμμορφώνονται. Εκείνες έχουν το προνόμιο του δημόσιου λόγου, οι υπόλοιποι οφείλουν να γνωρίζουν τη θέση τους.
Η πολιτική ως οικογενειακή παρακαταθήκη
Δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα προσωπικού χαρακτήρα αλλά για μια βαθύτερη πολιτική κουλτούρα, με ιστορικές ρίζες και ισχυρές κοινωνικές προϋποθέσεις: την αντίληψη της πολιτικής ως πεδίου αναπαραγωγής προνομίων, οικογενειακών δικτύων και κληρονομικής πρόσβασης στην εξουσία.
Στην Ελλάδα, τα πολιτικά τζάκια δεν αποτελούν απλώς οικογένειες με μακρά παρουσία στα κοινά. Συχνά λειτουργούν ως μηχανισμοί πολιτικής αναπαραγωγής, όπου το επώνυμο μετατρέπεται σε κεφάλαιο, η οικογενειακή διαδρομή σε διαπιστευτήριο, και η πρόσβαση στην εξουσία σε σχεδόν αυτονόητο δικαίωμα.
Ασφαλώς, η δημοκρατία δεν απαγορεύει σε κανέναν να πολιτεύεται λόγω καταγωγής. Απαγορεύει, όμως, να μετατρέπεται η καταγωγή σε άτυπο τίτλο ιδιοκτησίας της πολιτικής ζωής.
Ο Πιερ Μπουρντιέ, αναλύοντας τους μηχανισμούς αναπαραγωγής των ελίτ, ανέδειξε τον τρόπο με τον οποίο τα κοινωνικά προνόμια μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά και εμφανίζονται ως φυσική υπεροχή. Η κυριαρχία δεν αναπαράγεται μόνο μέσω του πλούτου και των θεσμικών θέσεων, αλλά και μέσω της συμβολικής ισχύος: της πεποίθησης ότι κάποιοι δικαιούνται να βρίσκονται εκεί όπου βρίσκονται, ενώ οι υπόλοιποι οφείλουν να αποδεχθούν την ιεραρχία.
Οι εργαζόμενοι/ες δεν είναι κομπάρσοι
Το περιστατικό αποκτά ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα επειδή η απαξιωτική συμπεριφορά στράφηκε εναντίον εκπροσώπου εργαζομένων στον χώρο της δημόσιας υγείας.
Οι άνθρωποι που κρατούν όρθια τα δημόσια νοσοκομεία δεν είναι διακοσμητικά στοιχεία σε κυβερνητικές εκδηλώσεις. Δεν βρίσκονται εκεί για να επικυρώνουν με την παρουσία τους τις πολιτικές εξαγγελίες. Είναι αυτοί που γνωρίζουν τις ελλείψεις προσωπικού, τις εξαντλητικές βάρδιες, τις ανεπαρκείς υποδομές και την απόσταση ανάμεσα στις κυβερνητικές διακηρύξεις και την καθημερινότητα των ασθενών. Η φωνή τους δεν ενοχλεί τη δημόσια συζήτηση, αντιθέτως, αποτελεί αναγκαία προϋπόθεσή της.
Όταν, λοιπόν, αντιμετωπίζονται ως συνομιλητές μόνο εφόσον δεν αμφισβητούν την κυβερνητική αφήγηση, όταν καλούνται να είναι παρόντες αλλά όχι ισότιμοι, ορατοί αλλά όχι ακουστοί, χρήσιμοι αλλά όχι ενοχλητικοί, τότε δεν έχουμε απλώς μια λάθος συμπεριφορά. Έχουμε μια βαθιά αντιδημοκρατική αντίληψη της κοινωνικής εκπροσώπησης.
Η αλαζονεία ως μηχανισμός πειθάρχησης
Η αλαζονεία της εξουσίας δεν είναι πάντοτε ένα αυθόρμητο ξέσπασμα. Μπορεί να λειτουργεί ως μέθοδος πειθάρχησης, ως υπενθύμιση των αποστάσεων ανάμεσα σε εκείν@ που ασκούν εξουσία και σε εκείν@ που υφίστανται τις συνέπειές της.
Το «κλείσ’ το» δεν απευθύνεται μόνο σε ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, εκπέμπει ένα ευρύτερο μήνυμα: μην αμφισβητείς τον ρόλο που σου έχουμε αποδώσει, μην διαταράσσεις την αφήγηση που έχουμε οργανώσει, μην απαιτείς απαντήσεις όταν εμείς επιθυμούμε να παρουσιάζουμε εξαγγελίες.
Εδώ όμως χρειάζεται διαρκώς να υπενθυμίζουμε πως η εκλογική επικράτηση δεν συνιστά λευκή επιταγή, ούτε απαλλάσσει από την υποχρέωση της λογοδοσίας. Η εμπιστοσύνη δεν κληρονομείται μαζί με το επώνυμο, κατακτάται και διατηρείται μέσα από τη δημόσια ευθύνη.
Όταν η εξουσία αντιμετωπίζει την κριτική ως προσβολή, τη διαφωνία ως απειθαρχία και την κοινωνική διεκδίκηση ως θράσος, διαβρώνει την ίδια τη δημοκρατική της νομιμοποίηση. Οι θεσμοί μπορεί να παραμένουν στη θέση τους, αλλά το ουσιαστικό περιεχόμενο της δημοκρατίας υποχωρεί.
Το δικαίωμα στη φωνή
Η Χάνα Άρεντ, στο έργο της «Περί βίας», διακρίνει την εξουσία από την επιβολή: η πραγματική εξουσία γεννιέται από τη δυνατότητα των ανθρώπων να δρουν από κοινού, όχι από την προσωπική υπεροχή και την υποταγή των άλλων.
Αυτή είναι και η θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στη δημοκρατική εκπροσώπηση και την ιδιοκτησιακή αντίληψη της πολιτικής. Ο/η εκλεγμένος/η εκπρόσωπος δεν αποκτά κυριότητα επί της δημόσιας ζωής, αποκτά μια προσωρινή εντολή με υποχρέωση να λογοδοτεί σε εκείν@ που του/της την εμπιστεύθηκαν.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, ωστόσο, είναι η κανονικοποίηση της περιφρόνησης. Όταν η προσβολή βαφτίζεται αυθεντικότητα, η αυθαιρεσία αποφασιστικότητα και η αλαζονεία δικαίωμα των ισχυρών, το απαράδεκτο παύει να ξενίζει. Και τότε η δημοκρατία κινδυνεύει όχι μόνο από εκείνους που θέλουν να την περιορίσουν, αλλά και από εκείνες που έχουν μάθει να τη θεωρούν προσωπικό τους κτήμα.
Η απάντηση της Ελένης Τάκη, «Αγαπώ πολύ τα πουλιά. Τα ΕΛΕΥΘΕΡΑ. Πουλάκι σε κλουβί δεν είμαι….Τους μουγκούς και τους σκυμμένους να τους αναζητάς αλλού. Ξέρεις εσύ. Το ποίημα “ΣΩΠΑ” του Αζίζ Νεσίν είναι από τα αγαπημένα μου», υπήρξε κάτι περισσότερο από μια εύστοχη ανταπάντηση. Ήταν η άρνηση αποδοχής της υποταγής. Η αναφορά της, δε, στο συγκεκριμένο ποίημα υπενθύμισε πως η σιωπή δεν είναι ουδέτερη: είναι συχνά ο μηχανισμός μέσω του οποίου η εξουσία επιβάλλει την κοινωνική συμμόρφωση.
Μπορεί, λοιπόν, το «πουλάκι μου» να ειπώθηκε ως επίδειξη υπεροχής, η απάντηση όμως υπήρξε μια υπενθύμιση δημοκρατίας. Για το ότι οι πολίτες δεν είναι υπήκοοι, οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες δεν είναι υποτελείς, και η χώρα δεν είναι οικογενειακό τσιφλίκι.
Η πολιτική εξουσία είναι δανεική. Η αξιοπρέπεια, πάλι, όχι.
