Το επόμενο στάδιο του εκδημοκρατισμού
Η συζήτηση για το αδιέξοδο της Δύσης, και ειδικά της Ευρώπης, καλά κρατεί. Το ερώτημα «Τι έχει πλέον να προσφέρει η Δύση;» είναι εύλογο και κρίσιμο. Μόνο και μόνο το γεγονός ότι ελεεινολογούμε τη Δύση εμείς οι ίδιοι σημαίνει ότι επιβιώνει στη Δύση κάτι που, σύμφωνα με τον Καστοριάδη, αποτέλεσε δική της εφεύρεση: η αμφισβήτηση της ίδιας μας της θέσμισης. Ο φιλόσοφος της πολιτικής αυτονομίας μιλούσε συνεχώς για την ελληνο-δυτική κληρονομιά της ανάδυσης της δημοκρατίας, πρώτα στην αρχαία Ελλάδα και στη συνέχεια στη μεσαιωνική Ιταλία.
Φυσικά, τώρα πλέον γνωρίζουμε και για τις ανατολίτικες επιρροές της ελληνικής δημοκρατίας και για την παρουσία της πρώιμης δημοκρατίας σε όλο τον κόσμο. Αν κάνετε τον κόπο να διαβάσετε το σημαντικό έργο του David Stasavage, Η παρακμή και η άνοδος της δημοκρατίας (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2022), θα διαπιστώσετε ότι παντού η μικρή κλίμακα, η γεωργία που δεν εμφάνιζε σημαντικό πλεόνασμα, καθώς και η συνακόλουθη αδυναμία των ισχυρών να δημιουργήσουν μια γραφειοκρατική δύναμη για να αποσπούν το πλεόνασμα και έναν στρατό για να ελέγχουν και να πολεμούν, κατέστησε δυνατή τη διοίκηση των κοινωνιών από συνελεύσεις και αντιπροσωπευτικά σώματα. Η Ευρώπη ήταν ο κατεξοχήν χώρος με αυτά τα χαρακτηριστικά. Η μεγάλη της ιδιαιτερότητα ήταν ότι, στη διάρκεια του Μεσαίωνα, κατάφερε να δημιουργήσει αντιπροσωπευτικά σώματα που ξέφευγαν από τη μικρή κλίμακα και τα οποία ήταν υποχρεωμένος ο ηγεμόνας να συμβουλεύεται. Ένα τέτοιο εμφανίστηκε το 1188 στη Λεόν της Βόρειας Ισπανίας, για να ακολουθήσει αμέσως μετά η Magna Carta στην Αγγλία. Η εξέλιξη αυτή βοήθησε τη δημοκρατία να επιβιώσει όταν εξελίχθηκε η στρατιωτική τεχνολογία και σημειώθηκε η Βιομηχανική Επανάσταση – η δημοκρατία είχε προηγηθεί και ήταν δύσκολο να εξαλειφθεί. Μία επιπλέον ευρωπαϊκή ιδιαιτερότητα ήταν ότι οι ευρωπαϊκοί/δυτικοί λαοί παρήγαν λόγο και θεωρία για τη δημοκρατία. Και μάλιστα, όπως μας θυμίζει χαρακτηριστικά ο John Dunn στο έργο του Δημοκρατία (Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2025), ακόμα και οι εχθροί της αθηναϊκής δημοκρατίας διατύπωσαν τις σκέψεις τους γύρω από το πολίτευμά της με σκοπό την κατανόηση της ίδιας της πολιτικής.
Λέγοντας όλα αυτά, δεν υπονοώ ότι υπάρχει κάποιος ιστορικός ντετερμινισμός που προοικονομεί τη συνέχιση του δημοκρατικού εγχειρήματος στον ίδιο χώρο ή τη βέβαιη πρωταγωνιστική παρουσία της Ευρώπης/Δύσης στον δημοκρατικό στίβο. Μπορείτε να συμβουλευτείτε το κλασικό έργο του Charles Tilly, Δημοκρατία (Εκδόσεις Gutenberg, 2007), για να διαπιστώσετε τόσο τον σχεσιακό και ενδεχομενικό χαρακτήρα της δημοκρατίας όσο και τις συχνές εναλλαγές μεταξύ εκδημοκρατισμού και αποδημοκρατικόποίησης σε όλη τη διάρκεια της δημοκρατικής ιστορίας της Ευρώπης και της Δύσης, από την εποχή των μεγάλων ευρωπαϊκών επαναστάσεων ως την εποχή των νέων κοινωνικών κινημάτων.
Τίποτα όμως δεν μπορεί να αναιρέσει το γεγονός ότι ο δημοκρατικός πειραματισμός ανθεί ακόμα στη Δύση: το Ευρωπαϊκό και το Παγκόσμιο Φόρουμ, τα κινήματα των πλατειών, η προεικονιστική πολιτική, η ευρεία χρήση του διαδικτύου για να υποστηριχθεί η οριζόντια επικοινωνία και δράση, τα δημοψηφίσματα, κ.ο.κ., πιστοποιούν τη δυνατότητά μας να επιδιώξουμε το επόμενο βήμα εκδημοκρατισμού, κινούμενοι/ες από την αυτονομία του πολιτικού πεδίου (Πουλαντζάς) προς την πολιτική της αυτονομίας (Καστοριάδης), ανάμεσα στα απρόσωπα πολιτικά μπλοκ του πρώτου και τις ψυχαναλυτικές διεργασίες του δεύτερου, ανάμεσα σε μια σύγχρονη μείξη τους (βλ. Πλήθος των Χαρντ και Νέγκρι), που επικαιροποιεί τη δημοκρατία των συνελεύσεων, και στον αριστερό λαϊκισμό, που διορθώνει τη δημοκρατία των αντιπροσώπων.
Η Ευρώπη μπορεί να ξαναβρεί τον προσανατολισμό της αντλώντας από την ιστορία της που τη φέρνει σε ευνοϊκή θέση να διανοίξει το δρόμο προς το μέλλον μέσα από ένα νέο δημοκρατικό άλμα. Οι ευνοϊκές συνθήκες όμως δεν φτάνουν. Είναι αναγκαίες αλλά όχι ικανές συνθήκες. Η φαντασιακή θέσμικη της κοινωνίας, όπως πολύ σωστά σημείωνε ο Καστοριάδης, ενέχει διαδικασίες ψυχικής ανάδυσης που διακόπτουν την απρόσκοπτη ροή των πραγμάτων. Δεν φτάνουν δηλαδή ο υπαρκτός φόβος και η υπαρκτή αγανάκτηση – και σίγουρα δεν οδηγούν στην πολιτική αυτονομία. Χρειάζεται απελευθέρωση από τα δεσμά της συνήθειας και πολιτική φαντασία.
Όμως πριν πάρουμε φόρα, αξίζει να στοχαστούμε πάνω και στα δύο. Σε σχέση με το πρώτο, ο John Dunn παρατηρεί κάτι κρίσιμο: «η ελευθερία να περνάς μεγάλο μέρος της ζωής σου κάνοντας ό,τι θέλεις» αποτελεί στη σύγχρονη εποχή «μια πολύ δελεαστική προσφορά» που είναι «σχεδόν αδύνατο να αρνηθείς», σε αντίθεση με την αρχαία ελευθερία, δηλαδή την «ευκαιρία να επηρεάζεις τις κορυφαίες αποφάσεις των συνανθρώπων σου πείθοντας τους άλλους με τον δημόσιο λόγο σου», που «δεν υποσχόταν σχεδόν τίποτα στην πράξη» πέρα από «αναποτελεσματικότητα και εκνευρισμό» και ενίοτε «σοβαρούς και άσκοπους κινδύνους». Ο σκοπός, επομένως, είναι να ζήσουμε διαφορετικά, όχι να πολιτικοποιήσουμε τα πάντα.
Σε σχέση με το δεύτερο, αξίζει να παραθέσω μια σοφή και συνάμα ανάλαφρη παρατήρηση του John Kean στη Σύντομη ιστορία της δημοκρατίας (Μεταίχμιο, 2022): «Η δημοκρατία έχει τις ιδιότητες της πανκ. Είναι αναρχική, μονίμως ανικανοποίητη με τον τρόπο που έχουν τα πράγματα. Οι πράξεις που προκύπτουν από το πνεύμα και τους θεσμούς της δημιουργούν χώρο για απροσδόκητες αφετηρίες. Πάντα στο πλευρό […] των θυμάτων της αρπακτικής εξουσίας, η δημοκρατία αμφισβητεί τις ορθοδοξίες, χαλαρώνει τα σταθερά όρια, διευρύνει τους ορίζοντες και ωθεί προς το άγνωστο». Οπότε, αφήστε αυτά που ξέρετε, «παίχτε πανκ».
