Το βαθύτερο δίλημμα της ουτοπίας: Η πλήρης αφθονία προϋποθέτει στασιμότητα, ενώ η πρόοδος αναπαράγει διαρκώς νέες μορφές σπανιότητας.
Σε μια ιδανική κοινωνία, με την ανθρώπινη φύση αμετάβλητη, θα εξακολουθούσε να υπάρχει χρήμα; Όσο περισσότερο σκέφτομαι το ερώτημα, που μου έθεσε ένας φίλος μου, τόσο περισσότερο καταλήγω ότι η απάντηση είναι ταυτόχρονα «ναι» και «όχι».
Το χρήμα δεν είναι απλώς μέσο πληρωμής. Είναι μηχανισμός συντονισμού. Όταν αγοράζω έναν καφέ από ένα κατάστημα της Starbucks, ενεργοποιείται μια αλυσίδα ανθρώπων, εταιρειών και αποφάσεων που ξεκινά από τις φυτείες καφέ και φτάνει έως τον υπάλληλο που σερβίρει το ρόφημα. Όλοι συμμετέχουν επειδή προσδοκούν αμοιβή. Το χρήμα, επομένως, συγχρονίζει σχέδια και συμπεριφορές.
Σε μια ουτοπία χωρίς σπανιότητα, όμως, αυτή η λειτουργία μοιάζει λιγότερο απαραίτητη. Ήδη σήμερα υπάρχουν μικρές «νησίδες ουτοπίας» μέσα στις καπιταλιστικές οικονομίες. Παίρνω δωρεάν χαρτοπετσέτες, πάγο ή νερό χωρίς κανείς να με χρεώνει. Φορτίζω δωρεάν τον υπολογιστή μου σε αεροδρόμια και τρένα. Το οριακό κόστος πολλών αγαθών έχει πέσει τόσο χαμηλά ώστε, πρακτικά, αυτά τα αγαθά έχουν πάψει να αντιμετωπίζονται ως σπάνια.
Το ενδιαφέρον είναι πως, όταν οι άνθρωποι ξέρουν πως κάτι είναι άφθονο, δεν αισθάνονται την ανάγκη να το αποθηκεύσουν ή να το καταστρέψουν. Κανείς δεν γεμίζει τις τσέπες του με χαρτοπετσέτες επειδή είναι δωρεάν. Η αφθονία μειώνει την εμμονή της κατοχής.
Αν προεκτείνω αυτή την τάση στο μέλλον, μπορώ να φανταστώ μια κοινωνία όπου όλο και περισσότερα αγαθά γίνονται σχεδόν ελεύθερα: Ενέργεια, βασικά τρόφιμα, μεταφορές, πληροφορία, ίσως ακόμη και ορισμένες υπηρεσίες. Σε έναν τέτοιο κόσμο, μεγάλο μέρος της οικονομίας θα λειτουργούσε χωρίς την ανάγκη άμεσης πληρωμής.
Το επόμενο ερώτημα είναι προφανές: Και ποιος θα εργάζεται;
Η απάντηση δεν είναι τόσο αδιανόητη όσο φαίνεται. Πολλοί άνθρωποι ήδη εργάζονται χωρίς άμεση χρηματική ανταμοιβή — γράφουν, προγραμματίζουν, δημιουργούν, ερευνούν ή συμμετέχουν σε κοινότητες επειδή απολαμβάνουν τη δραστηριότητα ή επειδή αναζητούν κύρος και αναγνώριση. Ταυτόχρονα, αυτοματισμοί και ρομπότ μπορούν να αναλάβουν τεράστιο μέρος της επαναλαμβανόμενης και βαριάς εργασίας.
Σε αυτό το σημείο, η ουτοπία μοιάζει σχεδόν εφικτή. Όμως εκεί εμφανίζονται τα όριά της.
Ακόμη και σε μια κοινωνία αφθονίας, κάποια πράγματα θα εξακολουθούν να είναι καλύτερα από άλλα. Κάποιοι σεφ θα μαγειρεύουν καλύτερα. Κάποια σπίτια θα έχουν καλύτερη θέα. Κάποια έργα τέχνης ή εμπειρίες θα παραμένουν μοναδικά. Αν όλα είναι δωρεάν, τότε ο μόνος τρόπος κατανομής αυτών των αγαθών θα είναι οι ουρές, η προτεραιότητα ή κάποια άλλη μορφή δελτίου.
Και υπάρχει ένα ακόμη πρόβλημα: Οι δυσάρεστες εργασίες. Μπορεί τα ρομπότ να καλύψουν το μεγαλύτερο μέρος τους, αλλά δύσκολα θα εξαφανιστούν όλες. Κάποιος θα πρέπει να κάνει τις πιο βαριές ή επικίνδυνες δουλειές. Για να προσελκύσεις ανθρώπους σε αυτές, θα πρέπει να τους ανταμείβεις. Και τη στιγμή που εισάγεις ανταμοιβές, επανέρχεται —έστω με άλλη μορφή— κάτι που μοιάζει με χρήμα.
Το μεγαλύτερο παράδοξο, όμως, βρίσκεται αλλού: Στην ίδια την οικονομική πρόοδο.
Όσο αναπτύσσεται η τεχνολογία, τόσο περισσότερα αγαθά γίνονται άφθονα και φθηνά. Αλλά η ίδια η πρόοδος δημιουργεί διαρκώς νέα αγαθά που στην αρχή είναι σπάνια. Κάθε καινοτομία —ένα νέο φάρμακο, μια νέα συσκευή, μια νέα εμπειρία— χρειάζεται κάποιο σύστημα κατανομής. Και αυτό σημαίνει αγορά, τιμές και τελικά χρήμα.
Έτσι, η πρόοδος μας φέρνει ταυτόχρονα πιο κοντά και πιο μακριά από την ουτοπία. Η αφθονία επεκτείνεται συνεχώς, αλλά η σπανιότητα δεν εξαφανίζεται ποτέ ολοκληρωτικά, επειδή η ανθρώπινη δημιουργικότητα παράγει αδιάκοπα νέα αντικείμενα επιθυμίας.
Ίσως τελικά μια κοινωνία χωρίς χρήμα να είναι δυνατή μόνο σε έναν κόσμο χωρίς περαιτέρω ανάπτυξη, χωρίς καινοτομία, χωρίς αλλαγή. Αλλά ένας τέτοιος κόσμος θα ήταν και ένας κόσμος χωρίς τη διαρκή ανθρώπινη ώθηση για ανακάλυψη και δημιουργία.
Και εκεί βρίσκεται το βαθύτερο δίλημμα της ουτοπίας: Η πλήρης αφθονία προϋποθέτει στασιμότητα, ενώ η πρόοδος αναπαράγει διαρκώς νέες μορφές σπανιότητας.
