Ένα άρθρο για τον πολιτισμό σαν κι αυτό μπορεί να μην έχει γραφτεί από άνθρωπο. Ένα άρθρο σαν κι αυτό μπορεί σύντομα να θεωρηθεί ότι δεν συνάδει με την αμυντική θωράκιση της χώρας και της Ευρώπης. Ένα άρθρο σαν κι αυτό είναι ζητούμενο αν αφορά επί της αρχής 1.000.000 ανθρώπους που διαβιούν στην Ελλάδα.
Όχι, δεν πρόκειται για κάποιο εσχατολογικό νέο-φουτουριστικό πεζοποίημα. Με το παρόν επιχειρώ να συνοψίσω τις μεγάλες προκλήσεις ή δοκιμασίες -κατά κύριο λόγο προϋπάρχουσες- με τις οποίες ο όλος πολιτισμός θα βρεθεί αντιμέτωπος με πρωτοφανή ένταση μέσα στην αμέσως επόμενη περίοδο.
Μία… καταστατική δήλωση πριν βουτήξουμε στα πιο βαθιά. Η επιλογή των παρακάτω κερματισμένων «προκλήσεων» ή «δοκιμασιών» εν είδει υποκατηγοριών δεν υποκαθιστά το πρωτεύον ερώτημα «πώς οι υπάλληλες τάξεις θα παράξουν και θα απολαύσουν περισσότερο απελευθερωτικό πολιτισμό». Αντίθετα, πιστεύω ότι οι υποκατηγορίες αυτές αποτελούν θεμελιώδεις εκφάνσεις των συγκρούσεων εντός της πολιτικής οικονομίας του πολιτισμού. Δεν μιλάω, δηλαδή, για δευτερεύουσες αντιθέσεις αλλά προσπαθώ να ψηλαφήσω κάποιες πτυχές της πρωτεύουσας αντίθεσης κεφαλαίου-εργασίας εντός του πεδίου του πολιτισμού.
Όπως όλα δείχνουν, το 2026 θα είναι ένα έτος καμπής σε σχέση με την εμπέδωση της τεχνητής νοημοσύνης στην παραγωγή. Αναμένεται, δε, να είναι και η χρονιά της ανάδυσης της έννοιας της «κρατικής κυριαρχίας της ΤΝ» (AI Sovereignty): η πολυπολικότητα του διεθνούς συστήματος ευνοεί την αυτονόμηση χωρών από το μονοπώλιο των γιγάντων των ΗΠΑ και τη δημιουργία «αποσχιστικών» Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (LLMs). Αν και τα data centres ανήκουν στις Big Tech, ωστόσο η σύμπραξη με το ευρύτερο κράτος και τις εθνικές υποδομές είναι καθοριστικής σημασίας. Π.χ. Τα data centres στην Ιρλανδία καταναλώνουν το 21% της ηλεκτρικής ενέργειας της χώρας.
Οι επιπτώσεις αυτών των εξελίξεων στον πολιτισμό, πέρα από την όποια συζήτηση σοβεί εδώ και χρόνια (π.χ. πνευματικά δικαιώματα, περαιτέρω ρευστοποίηση πολιτισμικών μέσων παραγωγής και χώρου εργασίας, αποπροσωποποίηση εργασιακών σχέσεων, ψηφιακές ανισότητες κτλ.) μπορεί να γίνουν κατακλυσμιαίες.
Ήδη, οι «μεγάλοι πολιτισμοί» όπως η Κίνα έχουν δημιουργήσει τα δικά τους εργαλεία. Η ΤΝ ως ένα «προκατειλημμένο» σύστημα που προβάλλει αξίες, αρχές, κουλτούρα, εθιμοτυπία, πολιτισμικά στερεότυπα και αυτοεικόνα (του δημιουργού της), αναμένεται να καταστεί έτι περαιτέρω ένας μηχανισμός η λειτουργία του οποίου θα κυμαίνεται από προβολή ήπιας ισχύος (soft power) μέχρι τον πολιτισμικό ιμπεριαλισμό.
Σε κάθε περίοδο εμπέδωσης συνθηκών μιας πολεμικής αυτοεκπληρούμενης προφητείας οι πρώτοι τομείς που συνήθως «πληρώνουν το μάρμαρο» είναι η παιδεία και ο πολιτισμός. Δηλαδή, οι τομείς που το στρατιωτικοβιομηχανικό σύμπλεγμα θεωρεί ότι μπορούν να μπουν στον πάγο μέχρι να ρυθμίσει τις υποθέσεις του.
Ο ισχυρισμός αυτός θα μπορούσε να είναι ένα πασπαρτού μπρεχτικό τσιτάτο όμως η επικαιρότητα επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό αυτό (και τον Μπρεχτ): το μεγαλύτερο ερευνητικό χρηματοδοτικό πρόγραμμα της ΕΕ, το Horizon, έχει ήδη μπει στην προκρούστεια πολεμική κλίνη. Στο πλαίσιο των συζητήσεων για την χρηματοδοτική περίοδο 2028-2034, έχει ήδη ξεκινήσει η συζήτηση για το πώς ο χρηματοδοτικός γίγαντας της ΕΕ (περίπου 95 δισ. ευρώ) θα αναπροσανατολιστεί προς τις πολεμικές «ανάγκες».
Σημειωτέον ότι το Cluster 2 «Πολιτισμός, Δημιουργικότητα, Συμπεριληπτική Κοινωνία» του τρέχοντος Horizon χρηματοδοτεί απευθείας τον πολιτισμό με περίπου 2,3 δισ. ευρώ. Επιπλέον, στα κονκλάβια των Βρυξελλών δίνουν και παίρνουν οι φήμες για συνένωση του προγράμματος Creative Europe, του κατ’ εξοχήν «καλλιτεχνικού» ταμείου της ΕΕ, με κάποιο άλλο –πιθανώς το «CERV – Πολίτες, Ισότητα, Δικαιώματα, Αξίες». Ο λόγος; Η όψιμη σπουδή, μεταξύ άλλων, της Ε.Ε. για την δημοκρατική ενημέρωση των πολιτών κόντρα στην παραπληροφόρηση και την διασπορά fake news (βλέπε ρωσικός υβριδικός πόλεμος).
Οι έννοιες της πολιτισμικής συμπερίληψης και της ανεκτικότητας, στην εποχή που ολόκληρα σχολεία και πολυπληθείς γειτονιές μητροπόλεων είναι πλειοψηφικά μεταναστευτικές, έδειξαν τα όριά τους. Όλο το σύγχρονο πολιτισμικό οικοδόμημα της ΕΕ βασίστηκε σε ένα «εκπολιτιστικό» πρόταγμα που προέκρινε την εξοικείωση των μεταναστών με τις ευρωπαϊκές πολιτισμικές αξίες και την εξοικείωση των περιφερειών με τον πολιτισμό των μητροπόλεων. Η πανψηφιοποίηση διέρρηξε τα μακρά τείχη και έφερε εξωτερικούς μετοίκους και εσωτερικούς αποκλεισμένους στο κέντρο.
Οι μετανάστες δεύτερης και τρίτης γενιάς στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες της ευρωμεσογειακής περιφέρειας προβαίνουν σε μια πρωτογενή πολιτιστική παραγωγή. Από την άλλη, το κίνημα της καθολικής πρόσβασης στα πολιτιστικά αγαθά ξεφεύγει από τα στενά και ταξικά μεροληπτικά όρια των μεγάλων ιδρυμάτων που διαθέτουν άφθονους προς αυτό πόρους και μετατρέπεται σε προσέγγιση από τα κάτω (grassroots) αλλάζοντας τόσο το σημαίνον της καθ’ αυτό πρόσβασης (π.χ. ατόμων με προβλήματα όρασης, ακοής κ.ά.) όσο και το σημαίνον του παραγόμενου πολιτισμικού νοήματος.
Μια Αριστερά που επιδιώκει ρωγμές σε αυτές τις ασφυκτικές συνθήκες οφείλει να επέμβει και να καταπιαστεί με τα υπάρχοντα εργαλεία. Η ψευδής δημοκρατικοποίηση της πληροφορίας δεν απειλεί δυνάμεις που διατηρούν σταθερή σχέση με την γνώση, την αυτομόρφωση και την κριτική θεωρία. Άλλωστε, εντός της ίδιας της Αριστεράς, εξερράγη εδώ και χρόνια ένα πολιτισμικό ρήγμα μεταξύ της γενιάς του Πολυτεχνείου και της γενιάς της Κρίσης. Από εκλογικές μάχες που χάθηκαν στα social media μέχρι την προσκόλληση σε παραδοσιακά εκπολιτιστικά μοντέλα προσέγγισης περιθωριοποιημένων ομάδων, όλα οδηγούν σε μια καίρια υπενθύμιση: ακόμη και το κατσαβίδι δημιουργήθηκε μέσα σε έναν συσχετισμό δυνάμεων. Αλλά χωρίς αυτό κανένας μας δεν θα μπορούσε να βιδώσει την καρέκλα που κάθεται για να γράψει ένα άρθρο σαν αυτό.
