Ο Θανάσης Μήνας είναι εδώ και χρόνια τακτικός συνεργάτης της Εποχής κι έτσι το αναγνωστικό κοινό της εφημερίδας γνωρίζει ότι ένα από τα αγαπημένα πεδία ενασχόλησής του είναι τα αφροαμερικανικά κινήματα, η ιστορία τους, η πολιτική τους, η μουσική τους, η λογοτεχνία τους.
Στο βιβλίο του που κυκλοφόρησε πρόσφατα, με τον χαρακτηριστικό τίτλο Black Power, ο Μήνας επιχειρεί μια συνοπτική αφήγηση όλης της ιστορίας αυτών των κινημάτων, από τις πρώτες φωνές υπέρ της κατάργησης της δουλείας, στα μέσα του 19ου αιώνα, μέχρι το πρόσφατο κίνημα Black Lives Matter. Η προηγούμενη περίοδος επίσης αποτυπώνεται στο βιβλίο, στο εισαγωγικό κεφάλαιο με τίτλο «Ten million slaves: Μια προϊστορία», ξεκινώντας από το 1526, τη χρονιά που φτάνουν οι πρώτοι σκλάβοι από την Αφρική στα εδάφη των σημερινών ΗΠΑ.
Μια καλειδοσκοπική εικόνα
Το πολύ ενδιαφέρον σ’ αυτό το βιβλίο είναι ότι ο συγγραφέας συνθέτει σε ένα ενιαίο σύνολο πολλά από τα κεντρικά στοιχεία αυτής της ιστορίας: την πολιτική και τα κινήματα, τη μουσική, τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο. Παρουσιάζει έτσι ένα πολύπλευρο πολιτικό-κοινωνικό-πολιτιστικό τοπίο, μια καλειδοσκοπική εικόνα που βοηθάει τον αναγνώστη και την αναγνώστρια να συλλάβουν σε όλη τους την πολυπλοκότητα το πλαίσιο, την εξέλιξη και τις επιμέρους πλευρές αυτής της τόσο μακράς και δύσκολης ιστορίας.
Οι τίτλοι των κεφαλαίων του βιβλίου προέρχονται όλοι από τραγούδια, άλμπουμ και μουσικές συνθέσεις σχετικές με την ιστορία αυτών των κινημάτων, δημιουργώντας έτσι το ιδιαίτερο σάουντρακ του βιβλίου. Η αφήγηση αρχίζει περίπου την εποχή του Αμερικανικού Εμφυλίου (1861-1865) καθώς, όπως λέει ο συγγραφέας, «από εκείνη την εποχή και μετά διαθέτουμε δημοσιευμένα κείμενα Αφροαμερικανών». Στην εισαγωγή του βιβλίου, ο Μήνας θυμίζει βέβαια κάτι πολύ βασικό: ότι «το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα δεν είναι ενιαίο· είναι ένα πολυπλόκαμο άθροισμα κινημάτων, που διακρίνονται μεταξύ τους ανάλογα με την ιδεολογία, τις πρακτικές, τις θρησκευτικές πεποιθήσεις και τους επιμέρους στόχους που βάζουν στη συζήτηση».
Η αφήγηση ξεδιπλώνεται με άξονα πολλές από τις σημαντικές μορφές αυτής της πολύχρονης ιστορίας, άνδρες και γυναίκες, ακτιβιστές, λογοτέχνες και καλλιτέχνες, που παρελαύνουν από τις σελίδες του βιβλίου. Ξεκινώντας από την Ίντα Γουέλς Μπαρνέτ, που το 1892 εξέδωσε μια μπροσούρα όπου «εξετάζει τις συνθήκες κάτω από τις οποίες διαπράχθηκαν περισσότερα από εκατό λιντσαρίσματα σε διάφορες πολιτείες του Νότου» (όπως θυμίζει ο Μήνας, «η Γουέλς υπήρξε η πρώτη που εισήγαγε το ταξικό και κοινωνικό ζήτημα στη συζήτηση και τους αγώνες για τα πολιτικά δικαιώματα των Αφροαμερικανών»), στο βιβλίο διαβάζουμε για τους πρώτους αγώνες και τις πρώτες θεωρητικές επεξεργασίες, για τον ρατσισμό του κίτρινου Τύπου, για τον ρόλο της μουσικής, για τις μορφές εγκληματικότητας που συνδεόταν με το Χάρλεμ, για την αφροαμερικανική αστυνομική λογοτεχνία, για τα καλλιτεχνικά κινήματα του Χάρλεμ τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα και άλλα πολλά.
Αγώνες και αντιφάσεις
Στο κεφάλαιο «Strange fruit» βλέπουμε πώς μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο εντείνεται ο πολύπλευρος αγώνας κατά του φυλετικού διαχωρισμού, ενώ η κορύφωση αυτών των αγώνων, τη δεκαετία του 1960, αποτυπώνεται στα επόμενα κεφάλαια αρχικά μέσα από τις δύο προσωπικότητες που σημάδεψαν εκείνα τα χρόνια: τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και τον Μάλκολμ Χ. Εδώ σκιαγραφούνται οι σημαντικές πολιτικοϊδεολογικές αποκλίσεις που υπήρχαν στο εσωτερικό του κινήματος, οι διαφορετικές προσεγγίσεις όσον αφορά τα όρια, τις μεθόδους και άλλες πλευρές του, ενώ για εκείνα τα χρόνια ως «κύριο λογοτεχνικό οδοδείκτη» ο συγγραφέας έχει τον Τζέιμς Μπόλντουιν.
Σε μια χώρα που συνταράσσεται από τον πόλεμο στο Βιετνάμ («Κανένας Βιετκόνγκ δεν με αποκάλεσε ποτέ αράπη», απάντησε το 1966 ο Μοχάμεντ Άλι αρνούμενος να παρουσιαστεί στον στρατό όπου είχε κληθεί, για να μετατραπεί με τη σύλληψή του σε σύμβολο του αγώνα αλλά και για να εισπράξει άγριο μίσος ως προδότης από τη φιλοπόλεμη Δεξιά και από τους θιασώτες της λευκής κυριαρχίας), το βιβλίο παρακολουθεί την εξέλιξη του κινήματος μετά τη δολοφονία του Κινγκ και του Μάλκολμ Χ, τη δημιουργία των Μαύρων Πανθήρων και των άλλων συλλογικοτήτων, με τους αγώνες και τις αντιφάσεις τους, τις εξεγέρσεις, τις σκευωρίες του FBI (διαρκές σημείο αναφοράς στις σελίδες αυτές, η Άντζελα Ντέιβις, στην οποία ο Μήνας αφιερώνει το βιβλίο του), ενώ υπογραμμίζει πάλι και τον σημαντικό ρόλο της μουσικής και της τζαζ (με τεράστιες προσωπικότητες, όπως ο Τσαρλς Μίνγκους, ο Μαξ Ρόουτς, ο Τζον Κολτρέιν, η Νίνα Σιμόν και τόσοι άλλοι, και τόσες άλλες). Ήταν η εποχή που εμφανίστηκε το σύνθημα Black Power! –σύμφωνα με τον Στόκλι Καρμάικλ, το σύνθημα ακούστηκε για πρώτη φορά σε μια συζήτηση το 1966– αλλά και η εποχή του «παγκόσμιου ’68» όπου, μεταξύ άλλων, ενώ η κυβέρνηση του Μεξικού σφαγίαζε τους φοιτητές στην Πλατεία Τλατελόλκο, μέσα στους Ολυμπιακούς Αγώνες που γίνονταν στην Πόλη του Μεξικού, στην τελετή απονομής των 200 μέτρων, οι Τόμι Σμιθ και Τζον Κάρλος απαντούσαν στην ανάκρουση του εθνικού ύμνου των ΗΠΑ με το σκυμμένο κεφάλι και την υψωμένη γροθιά με το μαύρο δερμάτινο γάντι.
Παρακολουθώντας την καταστολή και τη –για πολλούς λόγους– υποχώρηση του κινήματος τη δεκαετία του 1970, φτάνουμε στην εποχή του χιπ χοπ, στην εξέγερση του Λος Άντζελες, στην εποχή του κύματος συντηρητικοποίησης στην κοινωνία των ΗΠΑ, στα νέα κινήματα και στην εποχή του Black Lives Matter.
Δύο παραρτήματα στο τέλος του βιβλίου επικεντρώνονται στη μουσική, το πρώτο, με κέντρο την ιστορία της Stax Records, και στον αφροαμερικανικό κινηματογράφο της δεκαετίας του 1970, το δεύτερο, με κέντρο την έννοια της blaxploitation.
Η ιστορία αυτών των κινημάτων που επέλεξαν να συγκρουστούν με ένα παντοδύναμο πλέγμα ιδεολογίας και πολιτικής, με πανίσχυρους μηχανισμούς του κράτους, του Τύπου, των δικαστών αλλά και ευρύτατων ρατσιστικών κομματιών της κοινωνίας, δεν μπορεί προφανώς να κλειστεί σε ένα βιβλίο. Ωστόσο, εδώ ο Μήνας καταφέρνει σε αυτές τις λίγες, σχετικά με το θέμα, σελίδες να σκιαγραφήσει το πώς μέσα από νίκες και ήττες, μέσα από συνέχειες και αντιφάσεις, μέσα από συνθέσεις και εσωτερικές συγκρούσεις, μέσα από ηρωικές κορυφώσεις και τραγικές οπισθοχωρήσεις, αυτό το κίνημα πορεύτηκε και πορεύεται εδώ και δύο αιώνες περίπου, διεκδικώντας πολλές φορές τα πιο αυτονόητα.
Κώστας Αθανασίου
Η ΕΠΟΧΗ
