Οικοδομώντας φεμινιστική αλληλεγγύη μεταξύ των ειδών
H Κλάρα Σουκουπόβα είναι φιλόσοφος και επί του παρόντος φοιτήτρια σπουδών φύλου, καθώς και ακτιβίστρια. Η έρευνά της επικεντρώνεται στην ταξική ανάλυση της εργασίας των ζώων, την οποία συνδέει με άλλες εκμεταλλευόμενες και αόρατες μορφές εργασίας στον καπιταλισμό. Αντιλαμβάνεται την καταπίεση των ανθρώπων και των μη ανθρώπων ως αλληλένδετη. Δίνει έμφαση στους κοινούς αγώνες και στο επαναστατικό δυναμικό που προκύπτει από την συνειδητοποίηση της αλληλοσύνδεσής μας με τους μη ανθρώπινους συντρόφους μας. Είναι μέλος του ερευνητικού προγράμματος «ResisTerra», στο οποίο διερευνάται η πολιτική αντίστασης σε όλους τους κόσμους πέρα από τον ανθρώπινο.
Για πολύ καιρό, οι αγελάδες θεωρούνταν παθητικά, υποδεέστερα όντα, «από τη φύση τους» προορισμένα να εξυπηρετούν τις ανάγκες μας, δικαιολογώντας τη φρικτή βία των βιομηχανιών κρέατος και γαλακτοκομικών προϊόντων. Η κυβέρνηση Τραμπ καυχιέται τώρα για την επιστροφή στο «πλήρες γάλα», που συμβολίζει το κατασκευασμένο παρελθόν της λευκής, «καθαρής» «Μεγάλης Αμερικής». Ωστόσο, αυτή η πράξη δεν είναι μια απλή συμβολική χειρονομία των λευκών ρατσιστών, αλλά έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στον πληθυσμό των αγελάδων, των οποίων τα σώματα θα πρέπει να απαλλοτριωθούν βίαια στο όνομα της «επιστροφής στη λευκή Αμερική». Ομοίως, με τον φασισμό να κερδίζει δύναμη σε όλο τον κόσμο, αυξάνονται οι προσπάθειες να παγιδευτούν οι γυναίκες πίσω στους υποτιθέμενους «φυσικούς» οικιακούς ρόλους τους ως μητέρες και φροντίστριες στο σπίτι. Αλλά τι κρύβεται πίσω από αυτό το πέπλο της «φυσικότητας», τι εργασίες μας αναγκάζει να κάνουμε και ποιος επωφελείται από αυτό; Και γιατί είναι σημαντικό να αγωνιστούμε για την απελευθέρωση όλων των γυναικών – ανθρώπινων και μη ανθρώπινων;
Σε μια εποχή που απειλούμαστε από κλιματική καταστροφή, ο φασισμός ανθεί και ο νεοφιλελευθερισμός επωφελείται από τον διαχωρισμό και την εξατομίκευσή μας, είναι καιρός να αναζητήσουμε νέες μορφές συμμαχιών. Σε μια εποχή όπου ο παγκόσμιος καπιταλισμός βασίζεται στην αμισθί, αόρατη και υποτιμημένη εργασία μας, η σύνδεση μέσω των εργατικών αγώνων αποτελεί την πρώτη γραμμή της σημερινής αντίστασης. Ωστόσο, η οικιακή εργασία των γυναικών στα νοικοκυριά και η εργασία των εκτρεφόμενων αγελάδων στα αγροτικά εργοστάσια σπάνια θεωρούνται ότι ανήκουν στις μορφές αλληλεγγύης της εργατικής τάξης. Σε αυτό το πλαίσιο, ποιες δραστηριότητες θεωρούνται εργασία και ποιες παραγκωνίζονται, επιτρέποντας την αόρατη εκμετάλλευσή τους; Ποια σώματα μπορούν να εργάζονται και ποια μπορούν μόνο να δίνουν; Και πώς αυτή η διαίρεση των εργαζομένων εξυπηρετεί κυρίως τους εξουσιαστές;
Ποιος εργάζεται και ποιος προσφέρει;
Η έννοια της εργασίας και του ποιος ανήκει στην εργατική τάξη συνήθως περιορίζεται στους μισθωτούς εργαζόμενους, οι οποίοι για μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν κυρίως άνδρες ως αρχηγοί της οικογένειας. Ωστόσο, αυτή η άποψη παραβλέπει τον κρίσιμο ρόλο της φροντίδας, η οποία ασκείται κατά κύριο λόγο από γυναίκες και θεωρείται «φυσική δραστηριότητα» και όχι κρίσιμη εργασία από την οποία εξαρτόμαστε όλοι.
Η λατινική λέξη domesticus σημαίνει «που ανήκει στο σπίτι». Προερχόμενη από αυτή τη ρίζα, ο περιορισμός στο σπίτι/εξημέρωση των γυναικών αναφέρεται στη συστηματική υποβάθμιση των γυναικών στην ιδιωτική σφαίρα και προωθεί την άποψη ότι ο «φυσικός» σκοπός των γυναικών είναι να είναι σύζυγοι και μητέρες, εξυπηρετώντας έτσι την απόσπαση από αυτές μιας σταθερής παροχής φροντίδας. Η Σίλβια Φεντερίτσι, μια εξέχουσα μαρξίστρια φεμινίστρια, υποστηρίζει ότι αυτή η διαδικασία είναι ανιχνεύσιμη από την εποχή της πρωταρχικής συσσώρευσης κεφαλαίου και έγινε ιδιαίτερα βίαιη κατά την περίοδο των λεγόμενου κυνηγιού μαγισσών. Σύμφωνα με την ίδια, το κυνήγι μαγισσών ήταν μια εξαιρετικά βίαιη προσπάθεια περιορισμού των γυναικών στη σφαίρα του νοικοκυριού, που οδήγησε στη φυσικοποίηση του υποτιθέμενου ρόλο φροντίστριας που τους αποδίδεται.
Το διεθνές φεμινιστικό κίνημα Wages for housework (Μισθοί για οικιακή εργασία) κατά τη δεκαετία του 1970 αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα ευαισθητοποίησης και απόρριψης αυτού του «φυσικού» ρόλου που έχει επιβληθεί με τη βία. Υποστήριξαν ότι η «φυσική γυναικεία φροντίδα» είναι αποτέλεσμα δεκαετιών χειραγώγησης, όπου στις γυναίκες διδάσκεται ότι η φροντίδα των άλλων είναι ένας τρόπος για να δείξουν την αγάπη τους στους συζύγους και τα παιδιά τους, και όχι μια ατελείωτη, αόρατη και απαιτητική εργασία. Σε αντίθεση με τη μισθωτή εργασία, οι γυναίκες επιβαρύνονται με την εργασία φροντίδας, η οποία όχι μόνο καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους, είναι μη αμειβόμενη, αλλά και μετατρέπεται σε χαρακτηριστικό της «γυναικείας φύσης» τους. Αυτό το κίνημα απαίτησε λοιπόν μισθούς για κάθε οικιακή εργασία, επισημαίνοντας την αντίφαση που βρίσκεται στην καρδιά του καπιταλισμού. Ο καπιταλισμός εξαρτάται ακριβώς από τις εργασίες που χαρακτηρίζει ως «φυσικές δραστηριότητες» και τις καθιστά αόρατες, ώστε να μπορεί να τις εκμεταλλεύεται δωρεάν. Αν ο καπιταλισμός πλήρωνε δίκαια για όλες τις στιγμές (αναπαραγωγικής) εργασίας από τις οποίες επωφελείται, δεν θα ήταν δυνατή η συσσώρευση κεφαλαίου.
Παράλληλες απόψεις με αυτό το επιχείρημα περί «φυσικότητας» μπορούν να διαπιστωθούν και σε συζητήσεις σχετικά με την εργασία των ζώων, η οποία παρουσιάζεται ως κάτι απολίτικο, φυσικό και, ως εκ τούτου, ελεύθερα διαθέσιμο για εκμετάλλευση. Οι φεμινίστριες, ωστόσο, μας δείχνουν γιατί είναι σημαντικό να είμαστε προσεκτικοί σχετικά με το τι περιγράφεται ως «εργασία» και τι ως «φυσική δραστηριότητα».
Ποιος εργάζεται και ποιος είναι το αντικείμενο της εργασίας;
Μια άλλη διαδικασία περιορισμού στο σπίτι/εξημέρωσης είναι αυτή των ζώων, στην περίπτωση αυτή των αγελάδων, τις οποίες οι άνθρωποι πρώτα περιόρισαν πίσω από φράχτες σε μάντρες και αργότερα πίσω από τους τοίχους του βιομηχανικού συμπλέγματος εργοστάσιο-αγρόκτημα. Αυτή η βίαιη διαδικασία κορυφώνεται στη σημερινή βιοτεχνολογική διαχείριση της γενετικής τους σύστασης και στον έλεγχο όλων των πτυχών της ζωής και του θανάτου τους. Η αναπαραγωγική τους ικανότητα βρίσκεται υπό συνεχή έλεγχο, ο οποίος πλέον διευκολύνεται από την αυξανόμενη αυτοματοποίηση και τεχνολογικοποίηση της αγροτικής οικονομίας, και την εντατικοποίηση της χρήσης τεχνητής νοημοσύνης. Αυτές οι συνθήκες επιτρέπουν την υπολογισμένη και τυποποιημένη κακοποίηση των σωμάτων τους μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια, προκειμένου να αποκομιστεί το μέγιστο κέρδος από αυτά μέσω της συνεχούς παρακολούθησης της υγείας, της γονιμότητας και της γαλακτοφορίας τους, με αποτέλεσμα τον επαναλαμβανόμενο βιασμό και τη δολοφονία τους όταν δεν είναι πλέον κερδοφόρες. Η μεταβολική τους εργασία είναι ενσωματωμένη σε ολόκληρη τη ζωή τους, χωρίς κανένα δικαίωμα αποζημίωσης ή αυτονομίας πάνω στο σώμα τους. Εντωμεταξύ, η γαλακτοκομική βιομηχανία είναι μία από τις μεγαλύτερες βιομηχανίες στον κόσμο και ένας από τους κυριότερους παράγοντες που συνεισφέρουν στην ολοένα αυξανόμενη κλιματική καταστροφή.
Ωστόσο, μπορούμε να μιλάμε για την εργασία των αγελάδων; Η εργασία δεν είναι ένας όρος που προορίζεται αποκλειστικά για τους ανθρώπους και η επέκτασή του πέρα από αυτούς δεν απομειώνει την πραγματικότητα των ανθρώπων που εργάζονται; Και οι συνθήκες διαβίωσης των ζώων στα βιομηχανικά αγροκτήματα δεν αξίζουν μια πολύ χειρότερη περιγραφή από τον όρο εργασία;
Όσον αφορά την εργασία των ζώων, δεν είναι μόνο θέμα προκατάληψης σχετικά με τη «φυσικότητα» της εργασίας που κάνουν, όπως στην περίπτωση της φροντίδας, αλλά και του εντελώς διαφορετικού τρόπου ύπαρξής τους. Στη δυτική παράδοση, η σκέψη για τα ζώα βασιζόταν πάντα στον πλήρη διαχωρισμό των ανθρώπων από τα ζώα. Τα ζώα παρουσιάζονταν ως μη έλλογα, παθητικά, αναίσθητα όντα που υπάρχουν αποκλειστικά για το δικό μας όφελος. Λίγοι από εμάς θα έλεγαν σήμερα ότι τα ζώα δεν αισθάνονται πόνο ή ότι είναι απλές μηχανές, όπως διακήρυξε ο Ντεκάρτ. Ωστόσο, η ηχώ αυτής της σκέψης εξακολουθεί να αντανακλάται στη σχέση μας με τα ζώα μέχρι και σήμερα. Οι άνθρωποι θεωρούνται ενεργά όντα, ενώ τα ζώα απλές πηγές εκμετάλλευσης λόγω της «φύσης» τους.
Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, είναι πάντα σημαντικό να είμαστε προσεκτικοί με ό,τι παρουσιάζεται ως «φυσικό». Παρόμοια με την φυσικοποίηση των γυναικών ως φυσικών φροντιστριών, υπάρχει μια ανάλογη διαδικασία φυσικοποίησης σε εξέλιξη όσον αφορά τις αγελάδες. Οι δραστηριότητες των αγελάδων που αξιοποιούνται από τον καπιταλισμό για εργασία και μετατρέπονται σε κέρδος, συχνά θεωρούνται «φυσικές» δραστηριότητες που οι αγελάδες θα εκτελούσαν από μόνες τους. Αυτό δικαιολογεί την κλοπή των προϊόντων της εργασίας τους.
Άρα, οι αγελάδες παράγουν γάλα «φυσικά»; Στο παρελθόν, η απόσπαση του γάλακτός τους μπορεί να γινόταν χωρίς ανθρώπινο έλεγχο, επίβλεψη ή καθορισμό. Ωστόσο, από την εποχή της εξημέρωσης, το γάλα τους έχει γίνει πηγή διατροφής όχι μόνο για τα μοσχάρια τους, αλλά κυρίως για τους ανθρώπους. Η ακραία συνέπεια αυτής της εξημέρωσης ήρθε με την άνοδο της καπιταλιστικής παραγωγής, στην οποία οι αγελάδες δεν ζουν πλέον με τους ανθρώπους σε συγκεκριμένες (όχι ιδεατές) σχέσεις, αλλά ως απλοί πόροι περιορισμένοι σε στείρες αγροτικές μονάδες, όπου μπορεί να λάβει χώρα αδιανόητη βία για χάρη του κέρδους. Στο παρελθόν, οι αγελάδες σίγουρα ζούσαν, γεννούσαν και κατέβαζαν γάλα, αλλά υπό τον καπιταλισμό, αυτές οι δραστηριότητες αξιοποιούνται από την καπιταλιστική παραγωγή, η οποία τις αρμέγει μέχρι την τελευταία σταγόνα.
Ζούμε σε μια περίοδο κρίσης που μας δείχνει με πιο επείγοντα τρόπο από ποτέ ότι δεν μπορούμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας ως όντα ξεχωριστά από την υπόλοιπη φύση. Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε τον χαρακτήρα των μη ανθρώπινων δραστηριοτήτων και τον ρόλο που διαδραματίζουν στην καπιταλιστική κοινωνική τάξη, στην καταστροφή του πλανήτη ή στην αποκατάστασή του. Πρέπει να γίνουμε πιο ευαίσθητοι απέναντι στα όντα με τα οποία συνυπάρχουμε, η εκμετάλλευση των οποίων διατηρεί τον καπιταλισμό σε λειτουργία, και να μάθουμε πώς να συνάπτουμε συμμαχίες μαζί τους προς όφελος όλων μας.
Αναγνωρίζοντας την ικανότητα των ζώων να εργάζονται, απορρίπτουμε αυτή την περιοριστική αντίληψη για τον κόσμο και τη θέση μας σε αυτόν. Η εργασία, στην ουσία της, βασίζεται στη δραστηριότητα. Τα ζώα είναι παράγοντες που δημιουργούν αξία, όχι πόροι που αξιοποιούνται. Αν λάβουμε σοβαρά υπόψη το αίτημα για μισθούς για τις οικιακές εργασίες, ένα αίτημα από πολλά είδη για την αμοιβή όλων των αναπαραγωγικών εργασιών αποτελεί ένα πραγματικά επαναστατικό αίτημα.
Έκκληση για αλληλεγγύη μεταξύ των ειδών
Όταν ο καπιταλισμός εισέρχεται σε κρίση, στρέφεται προς τον φασισμό για βοήθεια, ο οποίος, χωρίς τις προηγούμενες προσχηματικές του εμφανίσεις, αποκαλύπτει τη μάσκα της σύγχρονης κοινωνίας – δηλαδή, ότι ούτε οι γυναίκες ούτε τα ζώα θεωρούνται κάτι περισσότερο από μέσα εκμετάλλευσης της εργασίας και των σωμάτων. Η εντατικοποίηση της γαλακτοκομικής βιομηχανίας, η επιστροφή στο «πλήρες γάλα», η κατάργηση των κατώτατων ορίων ζωής πριν τη σφαγή αγελάδων, η νομοθετική απαγόρευση του δικαιώματος στην άμβλωση και η επέκταση του λόμπι κατά των αμβλώσεων, ή η αυξανόμενη τάση των «trad wives» (συζύγων παραδοσιακών αξιών) που επιδιώκουν την εκ νέου εξημέρωση/περιορισμό στο σπίτι (ανθρώπινων και μη ανθρώπινων) γυναικών, δεν είναι τυχαία. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι αγελάδες στο πλαίσιο του καπιταλισμού θα μπορούσε να μας δείξει ένα δυστοπικό μέλλον για το πώς θα αντιμετωπίζονται οι γυναίκες στο πλαίσιο ενός εδραιωμένου φασισμού. Αλλά μας δείχνει επίσης πόσο κρίσιμο είναι το έργο μας στη διατήρηση ενός συστήματος που ενδιαφέρεται μόνο για την εξόρυξη αξίας από μας με όσο το δυνατόν φθηνότερο τρόπο. Εμείς πρέπει να φροντίζουμε η μία την άλλη και να οργανωνόμαστε για να απορρίψουμε την εξημέρωση/περιορισμό στο σπίτι και την εκμετάλλευση όλων μας.
Μετάφραση: Δημήτρης Παπανικολόπουλος
