Τον Νοέμβριο του 2025, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δεν ανακοίνωσε απλώς μια ακόμη νομοθετική μεταρρύθμιση. Παρέδωσε στους τεχνοκράτες της Silicon Valley το πιο πολύτιμο δώρο: την ίδια την ευρωπαϊκή νομοθεσία για την προστασία των δεδομένων. Με το λεγόμενο «Ψηφιακό Οmnibus», η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε την αποδόμηση του Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων και του Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη – δύο νόμων που μέχρι χθες αποτελούσαν παγκόσμιο πρότυπο για τα δικαιώματα των πολιτών στον ψηφιακό κόσμο.
Η δικαιολογία ήταν γνωστή: «ανταγωνιστικότητα». Η πραγματικότητα όμως είναι διαφορετική. Η πρόταση δεν ενισχύει την ευρωπαϊκή καινοτομία. Ενισχύει τη «Google», τη «Meta», τη «Microsoft» και τις υπόλοιπες αμερικανικές πλατφόρμες που ήδη ελέγχουν τα δεδομένα, τις υποδομές και την τεχνητή νοημοσύνη στην Ευρώπη. Και το κάνει με τρόπο τόσο προκλητικό, που ακόμη και το Politico μίλησε για το «τέλος του φαινομένου των Βρυξελλών» – δηλαδή για το τέλος της επιρροής της ευρωπαϊκής νομοθεσίας παγκοσμίως.
Το σχέδιο δεν ήρθε από το κενό. Όπως αποκαλύπτει έρευνα των οργανώσεων Corporate Europe Observatory και LobbyControl, το κείμενο της Επιτροπής αντιγράφει σχεδόν λέξη προς λέξη τις θέσεις που επί χρόνια προωθούν οι εταιρείες αυτές μέσω των λόμπι τους. Και δεν είναι μόνοι τους. Στο πλευρό τους στέκεται η κυβέρνηση Τραμπ, που εδώ και μήνες ασκεί πιέσεις για χαλάρωση των ευρωπαϊκών κανόνων, και μια νέα, απρόσμενη συμμαχία: η ευρωπαϊκή Ακροδεξιά.
Ο Γενικός Κανονισμός για την Προστασία Δεδομένων, ο ΓΚΠΔ, ήταν μέχρι σήμερα ο ακρογωνιαίος λίθος της ευρωπαϊκής ψηφιακής νομοθεσίας. Με το νέο σχέδιο, η Επιτροπή προτείνει να πάψουν να θεωρούνται «προσωπικά δεδομένα» όσα είναι ψευδωνυμοποιημένα, δηλαδή όσα έχουν αντικαταστήσει το όνομα του χρήστη με έναν κωδικό. Αρκεί η εταιρεία να δηλώνει ότι δεν μπορεί να τα συνδέσει με συγκεκριμένο πρόσωπο. Έτσι, η «Google» ή η «Meta» θα μπορούν να παρακολουθούν τους χρήστες τους χωρίς κανέναν έλεγχο, αρκεί να ισχυρίζονται ότι τα δεδομένα είναι «ανώνυμα». Ακόμη χειρότερα, τα ίδια δεδομένα μπορούν να πωληθούν σε άλλες εταιρείες, όπως τους διαμεσολαβητές δεδομένων, που διαθέτουν τα μέσα να τα επαναταυτοποιήσουν.
Την ίδια στιγμή, το δικαίωμα των πολιτών να ζητούν πρόσβαση στα δεδομένα τους περιορίζεται δραστικά. Αν η εταιρεία κρίνει ότι το αίτημα είναι «υπερβολικό» ή «καταχρηστικό», μπορεί να το απορρίψει ή να χρεώσει. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι οι εργαζόμενοι που απολύονται από αλγόριθμο, όπως συνέβη με οδηγούς της «Uber» ή της «Ola», δεν θα μπορούν πλέον να ζητήσουν εξηγήσεις. Η υποχρέωση διαφάνειας μετατρέπεται σε προνόμιο των εταιρειών.
Και σαν να μην έφταναν αυτά, το σχέδιο επιτρέπει πλέον στις εταιρείες να χρησιμοποιούν προσωπικά δεδομένα –ακόμη και ευαίσθητα, όπως πολιτικές πεποιθήσεις, θρησκεία ή σεξουαλικός προσανατολισμός– για την εκπαίδευση συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, χωρίς ρητή συγκατάθεση. Ο πολίτης θα πρέπει να ενημερωθεί εκ των υστέρων και να ζητήσει να αποσυρθούν τα δεδομένα του – αν το μάθει. Και φυσικά, η διαδικασία αυτή θα είναι τόσο περίπλοκη, που στην πράξη κανείς δεν θα μπορεί να την ακολουθήσει.
Ο Κανονισμός για την τεχνητή νοημοσύνη, που μόλις είχε ψηφιστεί ύστερα από χρόνια διαπραγματεύσεων, υποβαθμίζεται κι αυτός. Το σχέδιο καταργεί την υποχρέωση δημόσιας καταχώρισης των συστημάτων «υψηλού κινδύνου». Πλέον, οι εταιρείες θα αποφασίζουν μόνες τους αν ένα σύστημα είναι επικίνδυνο, χωρίς κανέναν έλεγχο, χωρίς καμία διαφάνεια. Και για να μην υπάρχει καμία βιασύνη, η εφαρμογή του Κανονισμού αναβάλλεται για 18 μήνες. Όσο περισσότερο καθυστερεί, τόσο περισσότεροι αλγόριθμοι θα κυκλοφορούν αφύλακτοι.
Όσο η ευρωπαϊκή κοινωνία των πολιτών αντιδρά, η ευρωπαϊκή Ακροδεξιά σπεύδει να υπερασπιστεί το σχέδιο. Η «Meta», που μέχρι πρότινος απέφευγε τις συναντήσεις με ακροδεξιούς ευρωβουλευτές, από το 2025 έχει πραγματοποιήσει τουλάχιστον 38 συναντήσεις με μέλη των πατριωτικών και εθνικιστικών ομάδων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η «Google» δεν έμεινε πίσω: στελέχη της συμμετείχαν σε δείπνο με Γάλλους ευρωβουλευτές του Rassemblement National λίγες μέρες μετά την παρουσίαση του σχεδίου. Η στρατηγική είναι ξεκάθαρη: οι τεχνολογικοί κολοσσοί, αφού έχτισαν ισχυρές γέφυρες με την κυβέρνηση Τραμπ, τώρα επενδύουν στην ευρωπαϊκή Ακροδεξιά για να διασπάσουν την ενωμένη ευρωπαϊκή αντίσταση.
Όμως, το αποτέλεσμα δεν είναι δεδομένο. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ακόμα την ευκαιρία να απορρίψει αυτό το επικίνδυνο σχέδιο. Ήδη, χώρες όπως η Μάλτα ζήτησαν περισσότερο χρόνο για να το εξετάσουν. Οργανώσεις πολιτών, δημοσιογράφοι, ευρωβουλευτές και πολίτες σε όλη την ήπειρο αντιστέκονται.
Τώρα είναι η ώρα να δυναμώσουμε τη φωνή μας. Να πούμε ξεκάθαρα: Δεν θα επιτρέψουμε να μετατραπεί η Ευρώπη σε ένα ψηφιακό φέουδο των αμερικανικών κολοσσών. Τα δικαιώματά μας δεν είναι διαπραγματεύσιμα. Και η δημοκρατία δεν μπορεί να υποταχθεί στα συμφέροντα της «Google», της «Meta» και της «Microsoft».
Η μάχη για την ψηφιακή δημοκρατία δίνεται τώρα. Και θα την κερδίσουμε μόνο αν την κάνουμε υπόθεση όλων μας.
