Πριν λίγες μέρες πέθανε ο γαλλοεβραίος στοχαστής Εντγκάρ Μορέν σε ηλικία 104 ετών. Το διανοητικό του διάβημα είναι πραγματικά ένας φάρος για την εποχή μας, μια εποχή κατακερματισμού τόσο των γνώσεων όσο και των κοινωνικών και πολιτικών δυνάμεων. Προσωπικά του οφείλω πολλά, αφού στα φοιτητικά μου χρόνια ήταν από τους πρώτους στοχαστές που έδωσαν προσανατολισμό στη σκέψη μου.
Αριστερός
Φαντάζει να είναι ένας από μας, καθώς συμπυκνώνει την πορεία της καθ’ ημάς Αριστεράς: πολέμησε στην Αντίσταση, εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα, διαφώνησε με τον δογματισμό του, αρθρογραφούσε στα εκρηκτικά μεταπολεμικά χρόνια αναλύοντας με ψύχραιμο βλέμμα τις πολύπλοκες κοινωνικοπολιτικές διεργασίες[1], αντιμετώπισε σθεναρά στα κατοπινά χρόνια το ισραηλινό λόμπι υπερασπιζόμενος το δίκαιο των Παλαιστινίων – και έμεινε για πάντα πιστός φίλος του δικού μας Κορνήλιου Καστοριάδη. Εισήγαγε στο έργο του την πολύπλοκη σκέψη, τον αντιδογματισμό, την αμφιβολία, ποιότητες που μας είναι απαραίτητες για να δραπετεύσουμε από το διανοητικό μας τέλμα και να αντιμετωπίσουμε χωρίς φόβο –αλλά με πάθος– τις προκλήσεις ενός κόσμου διακινδύνευσης και αβεβαιότητας.
Οικολόγος
Οι μελέτες του για τη διαδικασία ανθρωποποίησης που καταδεικνύουν την αλληλεξάρτηση του φυσικού και του κοινωνικού[2], καθώς και η κρίσιμη για το ανθρώπινο είδος συνειδητοποίηση ότι έχουμε μια κοινή πλανητική πατρίδα που πρέπει να μας ενοποιεί[3], καθιστούν τον Εντγκάρ Μορέν έναν φάρο της οικολογικής σκέψης στο πλαίσιο της αριστερής διανόησης. Πόσο προφητικός ακουγόταν το 1993, όταν έγραφε για το είδος μας πως «Μπορεί να καταστρέψει τους ιούς, αλλά είναι άοπλος μπροστά στους νέους ιούς που τον περιγελούν και μεταμορφώνονται και ανανεώνονται συνέχεια…». Και πόσο απέχουμε ακόμα από το να ανταποκριθούμε θετικά στην ελάχιστη παραίνεσή του: «Σίγουρα, μπορούμε να φύγουμε, να ταξιδέψουμε, να αποικίσουμε άλλους κόσμους. Όμως αυτοί, πολύ ζεστοί ή πολύ παγωμένοι, δεν έχουν ζωή. Εδώ, στο σπίτι μας, υπάρχουν τα φυτά μας, τα ζώα μας, οι νεκροί μας, οι ζωές μας, τα παιδιά μας. Πρέπει να διαφυλάξουμε, πρέπει να σώσουμε τη Γη-Πατρίδα».
Στοχαστής της πολυπλοκότητας
Το πολιτικό πρόγραμμα του Μορέν για τους απαραίτητους μετασχηματισμούς, ταυτόχρονα και σε όλα τα επίπεδα, βασίζεται σε μια διαφορετική μέθοδο[4], που στοχεύει στη μεταρρύθμιση της σκέψης μέσα από την απαλλαγή μας από τον αναγωγισμό (που ανάγει τη γνώση των περίπλοκων οντοτήτων σε αυτή των απλών στοιχείων που την απαρτίζουν), τον δυαδισμό (που αναλύει σε αληθές/ψευδές αυτό που είναι είτε εν μέρη αληθές, είτε εν μέρει ψευδές, είτε ταυτόχρονα αληθές και ψευδές), τη γραμμική αιτιότητα (που αγνοεί τα κυκλώματα ανάδρασης) και τον μανιχαϊσμό (που δεν βλέπει παρά μόνο αντίθεση μεταξύ καλού και κακού)[5]. Όλο του το έργο διέπεται από την αρχή ότι ο άνθρωπος εκτός από sapiens, faber και economicus είναι και demens (καταστροφικός), ludens (παιχνιδιάρης), mythologicus, poeticus και τόσα άλλα. Ο πλέον διεπιστημονικός στοχαστής κατέδειξε πως ο ορθολογισμός/τεχνοκρατισμός της καπιταλιστικής παραγωγής και η γραφειοκρατικοποίηση των σύγχρονων κοινωνιών υποτίμησαν όλες εκείνες τις πλευρές του ανθρώπου ως φυσικού, κοινωνικού και πολιτισμικού όντος ώστε συσσώρευσαν οικολογικά, κοινωνικά και πολιτισμικά αδιέξοδα, τα οποία επιζητούν πρωτίστως μια αλλαγή στον τρόπο της σκέψης που αναπαράγουν αυτά τα αδιέξοδα. Στο πλαίσιο αυτό, εκτός από τη φτώχεια και τις κοινωνικές ανισότητες, πρέπει να αντιπαρατεθούμε εξίσου σθεναρά και στην πεζότητα, την απώλεια του ανθρώπινου εσωτερικού ρυθμού που μας γεμίζει άγχος, και την «κοινωνική ορφάνια» στην οποία βυθίζονται άτομα. Ομοίως, μας καλεί να σκεφτούμε τη δράση μας μέσα από το πρίσμα της «οικολογίας της πράξης», καθώς η δράση μας, υφιστάμενη τις δι-αναδράσεις του περιβάλλοντός μας, μπορεί να ξεφύγει από τα χέρια μας και να παράξει μη αναμενόμενα και μη επιθυμητά αποτελέσματα, κάτι που δεν πρέπει να μας κάνει ανεύθυνους γι’ αυτά τα αποτελέσματα αλλά ικανούς να αλλάζουμε την πορεία μας ανάλογα με τα απρόοπτα που μας τυχαίνουν και τη νέα πληροφόρηση που λαμβάνουμε.
Σημειώσεις
Μπορείτε, για παράδειγμα, να διαβάσετε την ανάλυσή του για τον Μάη του ’68 τη στιγμή που ξεδιπλώνοντας τα γεγονότα, στο Μορέν Εντγκάρ, Λεφόρ Κλοντ, Καστοριάδης Κορνήλιος, Μάης του ’68, η ρωγμή, Εκδόσεις Ύψιλον, 2018.
Βλ. Εντγκάρ Μορέν, Η ανθρώπινη φύση, το χαμένο παράδειγμα, Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2000.
Όλα τα αποσπάσματα που ακολουθούν είναι από το Εντγκάρ Μορέν, Γη-Πατρίδα, Εκδόσεις Οδυσσέας, 1996.
Δες το μνημειώδες εξάτομο έργο του Η μέθοδος, οι τέσσερις τελευταίοι τόμοι της οποίας εκδόθηκαν από τις Εκδόσεις του 21ου αιώνα μεταξύ 2001 και 2013.
Εντγκάρ Μορέν, Ο δρόμος για το μέλλον της ανθρωπότητας, Εκδόσεις του 21ου αιώνα, 2016, σ. 173-174.
Δημήτρης Παπανικολόπουλος
