Η τεχνητή νοημοσύνη εμφανίζεται συχνά ως η απόλυτη τεχνολογική επανάσταση που θα εκτοξεύσει την παραγωγικότητα, θα μειώσει το κόστος και θα οδηγήσει τον καπιταλισμό σε μια νέα εποχή αφθονίας. Πίσω όμως από τον ενθουσιασμό, αναδύεται ένα βαθύτερο ερώτημα: Mπορεί ένα οικονομικό σύστημα να επιβιώσει όταν η ανθρώπινη εργασία παύει να αποτελεί τον βασικό πυρήνα της παραγωγής;
Η συζήτηση αυτή επαναφέρει με απρόσμενο τρόπο παλιές μαρξιστικές ανησυχίες. Η τεχνητή νοημοσύνη σημαίνει παραγωγή με εξαιρετικά υψηλή ένταση κεφαλαίου: Περισσότερες μηχανές, λιγότεροι εργαζόμενοι. Στη μαρξιστική ορολογία, αυξάνεται δραματικά η «οργανική σύνθεση του κεφαλαίου», δηλαδή η σχέση μηχανών και τεχνολογίας προς την ανθρώπινη εργασία. Όμως, σύμφωνα με τη θεωρία του Μαρξ, μόνο η εργασία παράγει υπεραξία. Αν λοιπόν η εργασία περιορίζεται στο ελάχιστο, τότε μειώνεται και η πηγή του κέρδους. Σε ένα πλήρως αυτοματοποιημένο σύστημα, το ποσοστό κέρδους θα έτεινε θεωρητικά προς το μηδέν.
Αυτό το παράδοξο είχε απασχολήσει ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα μαρξιστές οικονομολόγους όπως η Ρόζα Λούξεμπουργκ και ο Χένρικ Γκρόσμαν. Η λογική τους ήταν απλή αλλά εκρηκτική: Κάθε καπιταλιστής έχει συμφέρον να αντικαταστήσει εργαζομένους με μηχανές για να αυξήσει την ανταγωνιστικότητά του. Όταν όμως το κάνουν όλοι μαζί, το σύστημα υπονομεύει συλλογικά τη βάση της κερδοφορίας του. Ο καπιταλισμός, κυνηγώντας μεγαλύτερη αποδοτικότητα, κινδυνεύει να εξαλείψει την ίδια την πηγή των κερδών του.
Η πραγματικότητα φαίνεται να κινείται προς διαφορετική κατεύθυνση. Οι αγορές περιμένουν από την τεχνητή νοημοσύνη όχι κατάρρευση αλλά έκρηξη κερδών. Το παράδοξο λύνεται μόνο αν η οικονομία δεν εξελιχθεί σε ένα ενιαίο πλήρως αυτοματοποιημένο σύστημα, αλλά σε μια οικονομία δύο ταχυτήτων.
Στη μία πλευρά θα βρίσκεται ο υπεραυτοματοποιημένος τομέας: Εργοστάσια, λογισμικό, αλγόριθμοι, data centers και συστήματα παραγωγής όπου η ανθρώπινη παρουσία θα είναι περιορισμένη. Στην άλλη πλευρά, όμως, θα αναπτυχθεί ένας νέος τομέας έντασης εργασίας, όπου η ανθρώπινη παρουσία όχι μόνο δεν θα εξαφανιστεί αλλά θα αποκτήσει μεγαλύτερη αξία. Πρόκειται για δραστηριότητες όπου η ανθρώπινη αυθεντικότητα, η δημιουργικότητα, η φροντίδα ή η φυσική παρουσία παραμένουν κρίσιμες: Εκπαίδευση υψηλού επιπέδου, φροντίδα ηλικιωμένων, θεραπευτικές υπηρεσίες, τέχνες, αθλητισμός, γαστρονομία, προσωπική καθοδήγηση, δημιουργική γραφή.
Όσο περισσότερο η τεχνητή νοημοσύνη παράγει «μαζικές» εκδοχές γνώσης και δημιουργίας, τόσο μεγαλύτερη αξία μπορεί να αποκτά αυτό που θεωρείται αυθεντικά ανθρώπινο. Ένας δάσκαλος που ξεπερνά τις δυνατότητες της ΤΝ, ένας αθλητής, ένας καλλιτέχνης ή ένας σεφ μπορεί να γίνουν ακόμη πιο περιζήτητοι ακριβώς επειδή δεν είναι μηχανές.
Αυτό θα σήμαινε ότι ο καπιταλισμός δεν οδηγείται σε κατάρρευση αλλά σε βαθύ μετασχηματισμό. Η μαζική αυτοματοποίηση θα μπορούσε να συνοδευτεί από επέκταση νέων μορφών ανθρώπινης εργασίας. Το ίδιο συμπέρασμα, μάλιστα, προκύπτει και από μια νεοκλασική οπτική. Αν όλες οι δουλειές γίνουν μηχανικές, τότε το εισόδημα από μισθούς καταρρέει και μαζί του καταρρέει η ζήτηση. Οι επιχειρήσεις δεν μπορούν να πουλήσουν προϊόντα σε κοινωνίες χωρίς εισόδημα. Ακόμη και σε έναν κόσμο τεχνολογικής αφθονίας, ο καπιταλισμός χρειάζεται καταναλωτές με αγοραστική δύναμη.
Έτσι, είτε από μαρξιστική είτε από συμβατική οικονομική σκοπιά, μια πλήρως αυτοματοποιημένη οικονομία αποδεικνύεται ασταθής. Η ισορροπία διατηρείται μόνο αν συνεχίσουν να υπάρχουν τομείς έντασης εργασίας ή αν υπάρξει μαζική αναδιανομή εισοδήματος προς όσους μένουν εκτός παραγωγής. Η μεγάλη κοινωνική σύγκρουση των επόμενων δεκαετιών ίσως δεν αφορά απλώς το πόσες δουλειές θα χαθούν, αλλά ποιες μορφές ανθρώπινης εργασίας θα αποκτήσουν μεγαλύτερη αξία σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές θα μπορούν να κάνουν σχεδόν τα πάντα.
