Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες μια κυβερνητική πρωτοβουλία, πέρα από την πρακτική της χρησιμότητα ή αναποτελεσματικότητα, λειτουργεί ως σύμβολο μιας ολόκληρης πολιτικής και ιδεολογικής αντίληψης. Η πρόσφατη προώθηση της πλατφόρμας PosoKanei, που υποτίθεται ότι επιτρέπει στους καταναλωτές να συγκρίνουν τιμές και να εντοπίζουν το φθηνότερο σούπερ μάρκετ, είναι ακριβώς μια τέτοια περίπτωση. Όχι επειδή η ενημέρωση για τις τιμές είναι καθεαυτή αρνητική, αλλά επειδή πίσω της κρύβεται μια βαθύτερη πολιτική λογική: η συστηματική μεταφορά της ευθύνης από το κράτος στον πολίτη.
Η ακρίβεια δεν παρουσιάζεται πλέον ως πρόβλημα που απαιτεί δημόσιες πολιτικές, ελεγκτικούς μηχανισμούς, παρεμβάσεις στην αγορά και αναδιανομή του εισοδήματος. Αντιθέτως, μετατρέπεται σε ατομικό ζήτημα «έξυπνης κατανάλωσης». Δεν φταίνε οι στρεβλώσεις της αγοράς, η αισχροκέρδεια ή η ανεπάρκεια των ελέγχων, φταίει ο καταναλωτής που δεν έκανε αρκετή έρευνα αγοράς. Πληρώνεις ακριβά; Δεν ψώνισες σωστά.
Από τη λογοδοσία στην ενοχοποίηση
Πρόκειται για μια πολιτική αφήγηση που δεν εμφανίστηκε σήμερα, αντιθέτως, αποτελεί σταθερό μοτίβο της κυβερνητικής πρακτικής τα τελευταία χρόνια. Η περίοδος της πανδημίας υπήρξε ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ενώ το δημόσιο σύστημα υγείας παρέμενε υποστελεχωμένο και εξαντλημένο, η δημόσια συζήτηση μετατοπιζόταν διαρκώς στην ατομική συμπεριφορά. Η εξάπλωση της νόσου παρουσιαζόταν πρωτίστως ως αποτέλεσμα προσωπικών επιλογών και όχι ως συνέπεια δομικών ελλείψεων στην υγειονομική θωράκιση της χώρας. Η «ατομική ευθύνη» αναδείχθηκε σε σχεδόν μαγική έννοια, ικανή να υποκαταστήσει τις κρατικές υποχρεώσεις.
Το ίδιο μοτίβο επανεμφανίστηκε στις φυσικές καταστροφές. Το 112 μετατράπηκε σε πολιτικό άλλοθι. Η ειδοποίηση εκκένωσης ή παραμονής στο σπίτι παρουσιάστηκε ως απόδειξη αποτελεσματικότητας, συχνά επισκιάζοντας τη συζήτηση για την πρόληψη, τις υποδομές, την πολιτική προστασία και τη διαχείριση των κινδύνων. Η λογική ήταν απλή: εφόσον προειδοποιήθηκες, η ευθύνη μεταφέρεται πλέον σε σένα.
Παρόμοια είναι η αντιμετώπιση των τροχαίων δυστυχημάτων. Η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στην επικίνδυνη οδηγική συμπεριφορά –υπαρκτό και σοβαρότατο ζήτημα. Όμως πολύ σπανιότερα συζητιούνται οι χρόνιες ελλείψεις του οδικού δικτύου, οι ανεπάρκειες των ελέγχων, η κατάσταση των υποδομών ή η απουσία ολοκληρωμένου σχεδιασμού οδικής ασφάλειας. Η ατομική ευθύνη λειτουργεί ως βολικός φακός που αποκρύπτει τις συλλογικές και θεσμικές ευθύνες.
Φταίει ο πολίτης. Ξανά
Η ιδεολογική ρίζα αυτής της αντίληψης βρίσκεται στον νεοφιλελευθερισμό. Από τη δεκαετία του 1980 και έπειτα, η έννοια του πολίτη υποχωρεί σταδιακά μπροστά στην έννοια του ατόμου-επιχειρηματία του εαυτού του. Ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως μέλος μιας κοινωνίας με συλλογικά δικαιώματα, αλλά ως μονάδα που οφείλει να διαχειρίζεται μόνη της τους κινδύνους, τις αποτυχίες και τις δυσκολίες της ζωής. Όπως έγραφε ο κοινωνιολόγος Ούλριχ Μπεκ στην «Κοινωνία της διακινδύνευσης» (μτφ. Ηρακλής Οικονόμου, εκδόσεις Πεδίο), οι σύγχρονες κοινωνίες τείνουν να μετατρέπουν συλλογικά προβλήματα σε ατομικές βιογραφικές ευθύνες. Με άλλα λόγια, αυτό που παράγεται κοινωνικά, βιώνεται ατομικά.
Η συνέπεια αυτής της λογικής δεν είναι μόνο η αποδυνάμωση του κράτους πρόνοιας, αλλά και η καλλιέργεια του κοινωνικού αυτοματισμού. Όταν κάθε πρόβλημα παρουσιάζεται ως αποτέλεσμα ατομικών επιλογών, τότε η αλληλεγγύη υποχωρεί και τη θέση της καταλαμβάνει η καχυποψία. Ο άνεργος δεν είναι θύμα μιας δυσλειτουργικής αγοράς εργασίας, απλώς δεν προσπάθησε αρκετά. Η φτωχή δεν είναι θύμα κοινωνικών ανισοτήτων, δεν έκανε τις σωστές επιλογές. Ο εργαζόμενος που δυσκολεύεται να τα βγάλει πέρα δεν είναι θύμα της ακρίβειας, δεν ψώνισε αρκετά έξυπνα.
Σε αυτό το σημείο, αποκτά ιδιαίτερη σημασία μια φαινομενικά ασήμαντη συνομιλία, μεταξύ δύο νέων γυναικών, που έτυχε να ακούσω πρόσφατα: «Να βρει μια δουλειά ο αδελφός σου. Όμορφος είναι, έξυπνος είναι, ευγενικός είναι. Πού δεν θα βρει όποια δουλειά θέλει;». Μέσα σε μία μόνο φράση συμπυκνώνεται ολόκληρη η ιδεολογία της ατομικής ευθύνης: η ανεργία παύει να είναι κοινωνικό φαινόμενο, οι συνθήκες της αγοράς εργασίας εξαφανίζονται από το κάδρο, οι χαμηλοί μισθοί, η επισφάλεια, η υποαπασχόληση, οι πελατειακές σχέσεις και οι ανισότητες δεν υπάρχουν. Αν κάποιος είναι άνεργος, φταίει ο ίδιος.
Το κράτος αποσύρεται, η ευθύνη «ιδιωτικοποιείται»
Η δύναμη αυτής της αφήγησης δεν θα ήταν τόσο μεγάλη χωρίς τη συμβολή σημαντικού τμήματος των μέσων ενημέρωσης. Εδώ και χρόνια, η δημόσια σφαίρα κατακλύζεται από ιστορίες «ατομικής επιτυχίας», από παραδείγματα ανθρώπων που «τα κατάφεραν μόνοι τους», από αφηγήσεις που παρουσιάζουν την κοινωνική άνοδο ως ζήτημα αποκλειστικά προσωπικής προσπάθειας. Αντιθέτως, οι δομικές αιτίες των κοινωνικών προβλημάτων παραμένουν συχνά στο περιθώριο. Έτσι, η κοινωνική ανισότητα μεταφράζεται σε ατομική ανεπάρκεια και η πολιτική ευθύνη σε προσωπικό ελάττωμα.
Η πλατφόρμα PosoKanei δεν είναι λοιπόν απλώς ένα ψηφιακό εργαλείο σύγκρισης τιμών, είναι το σύμπτωμα μιας βαθύτερης πολιτικής στρατηγικής που επιχειρεί να μετατρέψει τον πολίτη σε αποκλειστικό διαχειριστή των συνεπειών πολιτικών επιλογών για τις οποίες δεν αποφασίζει ο ίδιος. Το κράτος αποσύρεται από τον ρόλο του ως εγγυητής κοινωνικής προστασίας, και εμφανίζεται ως ουδέτερος παρατηρητής που παρέχει συμβουλές, εφαρμογές και ειδοποιήσεις.
Όμως η δημοκρατία δεν θεμελιώθηκε πάνω στην ιδέα ότι ο καθένας σώζεται μόνος του. Ούτε η κοινωνική δικαιοσύνη μπορεί να υπάρξει όταν τα συλλογικά προβλήματα παρουσιάζονται ως προσωπικές αποτυχίες. Και ναι μεν η ατομική ευθύνη είναι αναγκαία σε κάθε κοινωνία, όταν όμως μετατρέπεται σε ιδεολογικό άλλοθι για την αδράνεια της εξουσίας, παύει να είναι ευθύνη και γίνεται μηχανισμός συγκάλυψης. Και τότε το κράτος παύει να λειτουργεί ως θεσμός συλλογικής μέριμνας και μετατρέπεται σε έναν σύγχρονο Πόντιο Πιλάτο, που νίπτει τας χείρας του μπροστά σε κάθε κοινωνικό πρόβλημα, δείχνοντας προς τους πολίτες και λέγοντας: «Εσείς φταίτε».
