Η κρίση δημόσιου χρέους της περιόδου 2010-2013 προκάλεσε σημαντική αύξηση των ανισοτήτων πλούτου στην Ευρωζώνη, με τις συνέπειές της να παραμένουν ορατές ακόμη και σήμερα, κυρίως στις χώρες που επλήγησαν περισσότερο, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα.
Η ανάλυση βασίζεται στην έρευνα του Ευρωσυστήματος για τα οικονομικά και την κατανάλωση των νοικοκυριών (HFCS), η οποία περιλαμβάνει περίπου 90.000 συνεντεύξεις σε 22 χώρες. Οι ερευνητές εξετάζουν την κατανομή της καθαρής περιουσίας, δηλαδή την αξία των περιουσιακών στοιχείων των νοικοκυριών μετά την αφαίρεση των υποχρεώσεών τους.
Στο σύνολο της Ευρωζώνης, ο συντελεστής ανισότητας Gini αυξήθηκε από 68,2 το 2010 σε 69,7 το 2014, για να υποχωρήσει σταδιακά στο 68,5 το 2023, πλησιάζοντας το επίπεδο πριν από την κρίση. Ωστόσο, η συνολική αυτή εικόνα αποκρύπτει σημαντικές διαφορές μεταξύ των χωρών.
Το πλουσιότερο 10% των νοικοκυριών κατείχε το 50,8% του συνολικού καθαρού πλούτου το 2010, ποσοστό που αυξήθηκε στο 52,6% το 2014 και διαμορφώθηκε στο 51,8% το 2023. Αντίθετα, το φτωχότερο 50% κατείχε μόλις το 6% του πλούτου το 2010, το 5,4% το 2014 και το 6,2% το 2023. Παρά τη μερική αντιστροφή των ανισοτήτων, η συγκέντρωση πλούτου στην κορυφή παραμένει υψηλότερη από ό,τι πριν από την κρίση.
Γιατί η Ελλάδα επλήγη περισσότερο
Η Ελλάδα ανήκει, μαζί με την Κύπρο, την Ισπανία, την Ιρλανδία, την Ιταλία και την Πορτογαλία, στην ομάδα χωρών όπου η κρίση χρέους προκάλεσε τη μεγαλύτερη και πιο επίμονη αύξηση των περιουσιακών ανισοτήτων.
Ο σημαντικότερος μηχανισμός ήταν η πτώση των τιμών των ακινήτων. Τα νοικοκυριά που είχαν δανειστεί για να αγοράσουν κατοικία είδαν την αξία της περιουσίας τους να μειώνεται, ενώ το ύψος των δανειακών υποχρεώσεών τους παρέμενε αμετάβλητο. Παράλληλα, η ύφεση και η μείωση των εισοδημάτων περιόρισαν τις αποταμιεύσεις, ιδιαίτερα των οικονομικά ασθενέστερων.
Αντίθετα, οι τιμές των μετοχών, που αποτελούν περιουσιακά στοιχεία κυρίως των πλουσιότερων νοικοκυριών, ανέκαμψαν σχετικά γρήγορα.
Στις έξι περισσότερο πληγείσες χώρες, η ανισότητα συνέχισε να αυξάνεται έως το 2021. Το 2023 ο συντελεστής Gini παρέμενε υψηλότερος τόσο από το επίπεδο του 2010 όσο και από εκείνο του 2014. Στις υπόλοιπες χώρες της Ευρωζώνης, αντίθετα, είχε υποχωρήσει κατά 2,1 μονάδες σε σύγκριση με το 2010.
Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η μείωση της ιδιοκατοίκησης, κυρίως μεταξύ των νεότερων νοικοκυριών. Όταν οι τιμές των ακινήτων άρχισαν να ανακάμπτουν, λιγότερα νοικοκυριά μπορούσαν πλέον να επωφεληθούν από την άνοδο της αξίας τους.
Η επίδραση της ανάκαμψης και του πληθωρισμού
Η οικονομική ανάκαμψη μετά το 2014 περιόρισε τις ανισότητες στο σύνολο της Ευρωζώνης, ενώ κατά την πανδημία παρέμειναν σχετικά σταθερές, εν μέρει χάρη στα κρατικά μέτρα στήριξης.
Η πληθωριστική έξαρση του 2021-2023 είχε αντιφατικές επιδράσεις: Εξανέμισε μέρος των αποταμιεύσεων των φτωχότερων νοικοκυριών, αλλά ταυτόχρονα μείωσε την πραγματική αξία των χρεών, ωφελώντας τους περισσότερο δανεισμένους.
Το βασικό συμπέρασμα για την Ελλάδα είναι ότι η κρίση χρέους δεν προκάλεσε μόνο απώλεια εισοδημάτων και παραγωγής. Άφησε και ένα μακροχρόνιο αποτύπωμα στην κατανομή της περιουσίας, το οποίο η μεταγενέστερη ανάκαμψη δεν έχει εξαλείψει.
Ντανίλο Μπιάνκο – Γίρι Σλάτσαλεκ – Ορέστε Τριστάνι