Κατά τη διάρκεια της συνόδου, η οποία διεξήχθη στη Μόσχα, ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεσμεύτηκε για την ενίσχυση των εμπορικών συναλλαγών με την Αφρική. Ωστόσο, η πολιτική και στρατιωτική επιρροή παραμένει ο βασικός πυλώνας της ρωσικής παρουσίας στην ήπειρο.
Ο Βλαντίμιρ Πούτιν ετοίμασε μια μεγαλειώδη υποδοχή στη Μόσχα, για τους 48 Αφρικανούς ηγέτες (μεταξύ των οποίων 22 αρχηγοί κρατών) που έδωσαν το παρών στην τρίτη «Οικονομική και Ανθρωπιστική Σύνοδο» Ρωσίας-Αφρικής. Την ημέρα της έναρξης, με το μικρόφωνο στο χέρι, τέθηκε επικεφαλής της ξενάγησης στην έκθεση «Κατασκευασμένο στη Ρωσία», διαφημίζοντας στους καλεσμένους του τους πόρους και τα επιτεύγματα της χώρας, από τα σιτηρά μέχρι τους δορυφόρους.
Στην εναρκτήρια ομιλία του, υποσχέθηκε να αυξήσει το εμπόριο με την Αφρική, αυτόν τον «φυσικό σύμμαχο», εξαπολύοντας ταυτόχρονα δριμύ κατηγορώ κατά των δυτικών χωρών, οι οποίες, όπως είπε, επιδιώκουν «να υποδουλώσουν ξανά τους Αφρικανούς μέσω του χρέους». Η ρωσική προσέγγιση διαφέρει, τόνισε. Σε αντίθεση με τους Δυτικούς επιχειρηματίες που διψούν να υφαρπάξουν τον πλούτο της ηπείρου, «οι δικές μας επιχειρήσεις δεν επιδίδονται σε ληστρική και νεοαποικιακή εκμετάλλευση των φυσικών και ανθρώπινων πόρων, αλλά αναπτύσσουν την επεξεργασία των πρώτων υλών σε τοπικό επίπεδο».
Όντας πλούσια σε δικούς της πόρους, η Ρωσία δεν έχει, σύμφωνα με τον πρόεδρό της, καμία ληστρική βλέψη, παρά μόνο την επιθυμία να μοιραστεί την τεχνολογία της, να αναπτύξει το βιομηχανικό δυναμικό και να δημιουργήσει θέσεις εργασίας. «Η εποχή που η μοίρα ολόκληρων ηπείρων αποφασιζόταν από ένα μικρό μπλοκ κρατών έχει περάσει ανεπιστρεπτί», διαμήνυσε ο Ρώσος πρόεδρος, υποσχόμενος την έλευση «ενός πιο δίκαιου κόσμου».
Στην προσπάθειά του να γοητεύσει τους Αφρικανούς συνομιλητές του, το Κρεμλίνο αναδεικνύει τον αντιαποικιοκρατία σε κεντρικό του σύνθημα. Η Ρωσία, όπως συνηθίζει να επαναλαμβάνει ο κ. Πούτιν, δεν έχει αποικιακό παρελθόν στην Αφρική. Επιπλέον, ο πρόγονός της, η Σοβιετική Ένωση, είχε υποστηρίξει ευρέως στο παρελθόν τα κινήματα ανεξαρτησίας στην ήπειρο, της οποίας εκπαίδευσε μεγάλο μέρος των ελίτ, ιδίως στο Πανεπιστήμιο «Πατρίς Λουμούμπα» της Μόσχας, κάτι που διαβεβαίωσε ότι συνεχίζει να κάνει και σήμερα.
Πληθώρα διμερών επαφών
Πάνω απ’ όλα, αυτή η σύνοδος αποτέλεσε ευκαιρία να αποδειχθεί ότι η Ρωσία δεν είναι απομονωμένη και ότι η επιρροή της βρίσκεται στο ζενίθ της στο νότιο ημισφαίριο. Πραγματοποιώντας διμερείς συναντήσεις με φρενήρη ρυθμό επί τρεις ημέρες, ο Ρώσος πρόεδρος υποδέχθηκε διαδοχικά στις αίθουσες του Κρεμλίνου περισσότερους από δέκα ηγέτες – μεταξύ άλλων, τους προέδρους της Αιγύπτου Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι, της Ρουάντας Πολ Καγκάμε, της Κένυας Ουίλιαμ Ρούτο, του Μπουρούντι Εβαρίστ Ενταγισιμιγιέ, του Κονγκό Ντενί Σασού-Νγκουέσο, καθώς και τον επικεφαλής του προεδρικού συμβουλίου της Λιβύης Μοχάμεντ αλ Μένφι και τον πρωθυπουργό της Αιθιοπίας Άμπι Αχμέντ. Κατ’ ιδίαν συνομιλίες με τους εκπροσώπους δέκα ακόμη χωρών –της Γκάνας, του Μαλί, της Μαυριτανίας, του Νότιου Σουδάν, της Κεντροαφρικανικής Δημοκρατίας, της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό (ΛΔΚ), του Τόγκο, της Ερυθραίας, της Σομαλίας και των Κομορών– έχουν προγραμματιστεί για την Παρασκευή, μετά τη λήξη της συνόδου.
Η ραγδαία αύξηση των εμπορικών συναλλαγών μεταξύ της Ρωσίας και της ηπείρου, οι οποίες ανήλθαν σε 27 δισεκατομμύρια δολάρια (24 δισ. ευρώ) το 2025, έναντι 18 δισ. το 2021, επιβεβαιώνει τη δυναμική της σχέσης, σύμφωνα με τη ρωσική προεδρία. Ωστόσο, το ποσό αυτό υπολείπεται κατά πολύ των ετήσιων εμπορικών συναλλαγών (52 δισεκατομμύρια δολάρια ή 46 δισ. ευρώ το 2025) της Ρωσίας με τη Λευκορωσία, τη γειτονική χώρα και σύμμαχό της, που αριθμεί λιγότερους από 10 εκατομμύρια κατοίκους.
Βεβαίως, η Αφρική είναι μεγάλος καταναλωτής ρωσικών λιπασμάτων. Αυτά αντιπροσωπεύουν το 18% έως 20% των εισαγόμενων λιπασμάτων στην ήπειρο, έναντι 4% το 2018. Τα σιτηρά κατέχουν επίσης διόλου ευκαταφρόνητη θέση: 18 εκατομμύρια τόνοι εστάλησαν από τη Ρωσία πέρυσι, και 13 εκατομμύρια τόνοι τους πρώτους εννέα μήνες του 2026. Όμως αυτές οι ροές βρίσκονται σήμερα υπό πίεση. Τον Σεπτέμβριο, οι ρωσικές εξαγωγές σιταριού κατέγραψαν πτώση 60% λόγω των ουκρανικών πληγμάτων στο λιμάνι σιτηρών του Νοβοροσίσκ.
Αν και τα σιτηρά και το αντιαποικιακό αφήγημα διασφαλίζουν τη φήμη της Μόσχας στην ήπειρο, το οικονομικό της βάρος παραμένει ελάχιστο σε σύγκριση με εκείνο της Ευρώπης και της Κίνας. Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, αγαθά αξίας 355 δισεκατομμυρίων ευρώ ανταλλάχθηκαν μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Αφρικής το 2024. Η Ευρώπη αντιπροσωπεύει το 28,5% του συνόλου των εξωτερικών οικονομικών αλληλεπιδράσεων της Αφρικής (εμπόριο, εξωτερικό χρέος, επενδύσεις, βοήθεια, εμβάσματα) έναντι 7,8% για την Κίνα, 2,1% για την Ινδία και μόλις 0,5% για τη Ρωσία, σύμφωνα με υπολογισμούς της οικονομικής εφημερίδας Vedomosti που βασίστηκαν σε δεδομένα από την Παγκόσμια Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τον ΟΗΕ και τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ).
Πρωτίστως πολιτικοστρατιωτική παρουσία
Στην πραγματικότητα, η πολιτική και στρατιωτική επιρροή της Ρωσίας παραμένει ο βασικός πυλώνας της δράσης της στην ήπειρο, επισκιάζοντας κατά πολύ τον οικονομικό της ρόλο. Η προμήθεια οπλικών συστημάτων αποτελεί το σταθερό στοιχείο αυτής της σχέσης: το 30% του χαρτοφυλακίου παραγγελιών της ρωσικής κρατικής εταιρείας εξαγωγής όπλων, Rosoboronexport, προορίζεται για την Αφρική. Η ρωσική στρατιωτική παρουσία έχει εδραιωθεί μακροπρόθεσμα στο Σαχέλ και στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, όπου το Africa Corps [πρώην μέλη της οργάνωσης Wagner που έχουν περάσει πλέον υπό την αιγίδα του ρωσικού υπουργείου Άμυνας] διασφαλίζει την προστασία των αρχηγών των στρατιωτικών καθεστώτων και την υπεράσπιση των εμπορικών και εξορυκτικών συμφερόντων της Μόσχας.
Αυτή τη στιγμή λειτουργούν 48 ρωσικές πρεσβείες στην ήπειρο, ενώ δύο νέες αναμένεται να ανοίξουν σύντομα στις Κομόρες και τη Λιβερία. Μια κίνηση ικανή να δώσει αντικείμενο στο ρωσικό διπλωματικό προσωπικό που απελάθηκε από την Ευρώπη μετά το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία το 2022, περίπου 150 άτομα, τα οποία «έχουν αναπτυχθεί εκ νέου σε ποσοστό 90% σε αποστολές στην Αφρική», όπως διευκρίνισε ο υπουργός Εξωτερικών, Σεργκέι Λαβρόφ, στις 12 Φεβρουαρίου 2026.
Τέλος, οκτώ νέα «Ρωσικά Σπίτια», αυτά τα «πολιτιστικά κέντρα» που συνήθως λειτουργούν ως πυρήνες στρατολόγησης νεαρών Αφρικανών με σκοπό να σταλούν ως «τροφή για τα κανόνια» στο ουκρανικό μέτωπο, άνοιξαν ή πρόκειται να ανοίξουν σύντομα τις πόρτες τους στην Κένυα, τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, τη Μαδαγασκάρη, το Μαλί, το Σάο Τομέ και Πρίνσιπε, τη Σενεγάλη, τη Σιέρα Λεόνε και το Τόγκο. «Μέσω εξαπάτησης ή καταναγκασμού, οι ρωσικές αρχές επιδόθηκαν σε εμπορία ανθρώπων από 29 χώρες για να τους κατατάξουν στις ένοπλες δυνάμεις τους», κατήγγειλε η ανεξάρτητη διεθνής εξεταστική επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τον πόλεμο στην Ουκρανία, τη Δευτέρα 26 Οκτωβρίου. Σύμφωνα με τους εμπειρογνώμονές της, μεταξύ Ιανουαρίου και Σεπτεμβρίου 2026, η Ρωσία στρατολόγησε 699 άνδρες στο Μπουρούντι και 530 στη Ζιμπάμπουε, έναντι 30 και 65 αντίστοιχα το 2025. Παραμένει άγνωστο εάν οι πρόεδροι του Μπουρούντι, Εβαρίστ Ενταγισιμιγιέ, και της Ζιμπάμπουε, Έμερσον Μνανγκάγκουα, οι οποίοι έδωσαν το παρών στη σύνοδο, έθιξαν το θέμα κατά τη διάρκεια των κατ’ ιδίαν συνομιλιών τους με τον Βλαντίμιρ Πούτιν.
Marie Jégo
