Τις ημέρες πριν από την εμφάνιση του Bad Bunny στο Super Bowl στις 8 Φεβρουαρίου, ένα meme κυκλοφόρησε σε ορισμένες αριστερές γωνιές του διαδικτύου. Η λεζάντα έγραφε: «ΘΕΩΡΙΑ: Ο Bad Bunny είναι στην πραγματικότητα ο Αντόνιο Γκράμσι, που ταξίδεψε στον χρόνο και κατάλαβε ότι η ιδεολογική διάβρωση της αστικής τάξης θα επιτευχθεί μέσω του ρεγκετόν». Σαν να επαλήθευε αυτόν τον επιστημονικοφανή ισχυρισμό, η συνοδευτική εικόνα, που τοποθετούσε πορτρέτα του Γκράμσι και του Bad Bunny δίπλα-δίπλα, αποκάλυπτε μια εντυπωσιακή ομοιότητα: ο Bad Bunny πράγματι έμοιαζε με σύγχρονη μετενσάρκωση του Γκράμσι. Φορούσε μάλιστα τα ίδια γυαλιά χωρίς σκελετό —αν και συνδυασμένα με fade κούρεμα, χρυσά σκουλαρίκια και filler στα χείλη.
Αν και προοριζόταν ως αστείο, το meme αποτύπωνε ένα πιο σοβαρό συναίσθημα, μια πιο μεγάλη ελπίδα: είναι ο Bad Bunny, ο Πορτορικανός ράπερ που το 2026 είναι με διαφορά ο πιο δημοφιλής μουσικός στον κόσμο, ο οργανικός διανοούμενος που η παγκόσμια εργατική τάξη περίμενε εδώ και καιρό; Είναι πράγματι τα μεταδοτικά, χαρούμενα και χορευτικά τραγούδια του Bad Bunny εκείνα που θα συμβάλουν στην υπονόμευση της παγκόσμιας πολιτικής τάξης;
Αυτή ήταν η θέση του Κρουζ Μπονλαρόν Μαρτίνεζ, του οποίου το κείμενο στο Jacobin («Bad Bunny’s Super Bowl Show Was Political Art at Its Best») περιέγραφε ρητά τον τραγουδιστή ως έναν γκραμσιανό οργανικό διανοούμενο, «έναν στοχαστή που αναδύεται από τις μάζες για να αμφισβητήσει την ηγεμονία των κυρίαρχων τάξεων». Περιγράφοντας την εξέλιξη του Bad Bunny από έναν mainstream, απολιτικό τραγουδιστή ρεγκετόν σε μια κοινωνική μορφή που αμφισβητεί άμεσα τη διαφθορά, την ανισότητα και τον αμερικανικό νεοαποικιοκρατισμό στη μουσική και στις συνεντεύξεις του, ο Μαρτίνεζ κατέληγε με μια αισιόδοξη νότα: «Η δημοτικότητα του [Bad Bunny] δίνει νέα πνοή στο κίνημα ανεξαρτησίας στο Πουέρτο Ρίκο και δείχνει ότι, παρά τις δυσκολίες του συγκαιρινού γεωπολιτικού περιβάλλοντος, μπορεί να δούμε την ανεξαρτησία και την αληθινή απελευθέρωση μέσα στη διάρκεια της ζωής μας».
Ωστόσο, η αισιοδοξία του Μαρτίνεζ δεν έγινε καθολικά αποδεκτή. Αντιθέτως, τις ημέρες μετά τον χορό του Bad Bunny στη σκηνή του Super Bowl, διεξήχθη μια έντονη και ζωηρή συζήτηση στους αριστερούς και αντιαποικιακούς κύκλους των βορειοαμερικανικών μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ήταν η εμφάνιση μια πράξη πολιτισμικής αντίστασης ή συνδιαλλαγή; Υπονόμευσε η παρουσία του Bad Bunny στις τηλεοπτικές οθόνες εκατομμυρίων Αμερικανών την καπιταλιστική τάξη ή εδραίωσε τη δύναμή της;
Το επιχείρημα ότι η εμφάνιση του Bad Bunny συνιστούσε πράξη πολιτισμικής αντίστασης, όπως διατυπώθηκε από τον Μαρτίνεζ και άλλους, είναι σχετικά απλό: αρκεί να δει κανείς την αντίδραση που προκάλεσε στον Ντόναλντ Τραμπ και στις φασιστικές και λευκής υπεροχής φράξιες που κυριαρχούν στην αμερικανική πολιτική. Το γεγονός και μόνο ότι το halftime show θα εκτελούνταν στα ισπανικά, από έναν Λατινοαμερικανό, ήταν αρκετό για να προκαλέσει μαζική αγανάκτηση στην αμερικανική δεξιά, η οποία αποφάσισε να οργανώσει το δικό της halftime show με θεματική MAGA και πρωταγωνιστή τον Kid Rock (έναν από τους πιο ντροπιαστικούς μουσικούς της εποχής μας). Καθώς η εμφάνιση του Bad Bunny τόνιζε την ενότητα της αμερικανικής ηπείρου, από την Αργεντινή έως τον Καναδά, ο Τραμπ ανάρτησε στο Twitter ότι ήταν «προσβολή για το Μεγαλείο της Αμερικής». Τις τελευταίες ημέρες, πολλοί Ρεπουμπλικανοί βουλευτές έχουν ζητήσει επίσημες έρευνες για την εμφάνιση λόγω «άσεμνου περιεχομένου». Η δημοτικότητα της εμφάνισης του Bad Bunny ήταν ένα σαφές χαστούκι στο ξενοφοβικό τους όραμα για την Αμερική — υποστηρίζει το επιχείρημα — και μόνο γι’ αυτό θα πρέπει να γιορταστεί.
Πέρα από το μεμονωμένο γεγονός του Super Bowl, υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους ο Bad Bunny ταιριάζει στο πρότυπο του οργανικού διανοουμένου, όπως το θεωρητικοποίησε ο Γκράμσι. Πρώην υπάλληλος παντοπωλείου που έγινε μουσικός χωρίς να ολοκληρώσει ποτέ το πανεπιστήμιο, η πολιτική του συνείδηση διαμορφώθηκε από τη βιωμένη εμπειρία της τάξης και της φυλής του και όχι από εκπαιδευτικά ιδρύματα των ελίτ. Μεγαλώνοντας στο Πουέρτο Ρίκο — το νησί της Καραϊβικής που αποικίστηκε πρώτα από την Ισπανία και έπειτα από τις Ηνωμένες Πολιτείες και που παραμένει υπό αμερικανικό έλεγχο χωρίς ποτέ να του έχει απονεμηθεί καθεστώς πολιτείας — η εμπειρία του αποικιοκρατίας και καπιταλισμού είναι άμεση και όχι θεωρητική. Φαίνεται ότι πολιτικοποιήθηκε ιδιαίτερα από τον τυφώνα Μαρία, μια τροπική καταιγίδα που σκότωσε 3.000 Πορτορικανούς και εκτόπισε χιλιάδες το 2017 (ενώ οι ΗΠΑ άργησαν να παράσχουν βοήθεια). Το τραγούδι του 2022 «El Apagòn» — «Το Μπλακάουτ», αναφερόμενο στις συχνές διακοπές ρεύματος σε όλο το Πουέρτο Ρίκο — ήταν το πρώτο του βήμα στην πολιτική τραγουδοποιία, συνοδευόμενο από ένα 18λεπτο ντοκιμαντέρ για τον εκτοπισμό και τις αδικίες που αντιμετωπίζουν οι πορτορικανικές κοινότητες. Το άλμπουμ του 2025 που έσπασε ρεκόρ, «Debì Tirar Mas Fotos», ήταν το πιο πολιτικό του μέχρι σήμερα, με το τραγούδι «Lo Que Le Pasò a Hawaii» να προβαίνει σε άμεση σύγκριση ανάμεσα στον αμερικανικό αποικισμό της Χαβάης και του Πουέρτο Ρίκο. Όσο πιο δημοφιλή γίνονται τα τραγούδια του, τόσο πιο ρητά πολιτικοί γίνονται οι στίχοι τους.
Στην αγανάκτησή τους απέναντι στον Bad Bunny, ο Τραμπ και οι ομοϊδεάτες του υπέρ της λευκής υπεροχής δεν αντιδρούν μόνο στο ότι τραγουδά στα ισπανικά· αντιδρούν στο βαθύτερο πολιτικό του νόημα ως επικριτή του αμερικανικού ιμπεριαλισμού. Πράγματι, δεδομένης της ηγεμονικής αυτοκρατορικής οπτικής της πλειονότητας των mainstream αμερικανικών ταινιών και της μουσικής, η κυριακάτικη εμφάνιση ίσως υπήρξε η μεγαλύτερη σκηνή που κατέλαβε ποτέ μια αυθεντική αντιαποικιακή φωνή στην αμερικανική ποπ κουλτούρα.
Ωστόσο, για πολλούς αριστερούς, αυτή η εμφάνιση δεν αποτέλεσε νίκη αλλά ήττα, ως αιχμαλώτιση της αντιαποικιακής σκέψης από τον θεαματικό μηχανισμό της καπιταλιστικής ψυχαγωγίας. Όπως έγραψε στο Instagram ο Ρικάρντο Γκαμπόα, Λατίνος οργανωτής στο Σικάγο, «το halftime show του Bad Bunny είναι ενσωματωμένο σε δομές εξουσίας και βίας». Εν μέσω εκτεταμένων επιδρομών της ICE, υποστήριξε ότι η εμφάνιση προσέφερε «εκπροσώπηση χωρίς αντίσταση», δηλαδή παρείχε συμβολική κάθαρση ενώ άφηνε ανέγγιχτη τη βαθύτερη αντιλατινική βία. Επισήμανε επίσης ότι ολόκληρη η ενδυμασία του Bad Bunny για την εμφάνιση προερχόταν από τη Zara, μια εταιρεία fast fashion συνδεδεμένη με το Ισραήλ, που έχει μποϊκοταριστεί από το φιλοπαλαιστινιακό κίνημα BDS. Από αυτή την οπτική, η συμμετοχή των υποτελών στο Super Bowl — την ετήσια πολιτισμική αποθέωση του αμερικανικού καπιταλισμού — δεν μπορεί παρά να είναι μορφή συνδιαλλαγής και περιορισμού.
Προς επίρρωση αυτού, μπορούμε να θυμηθούμε την περσινή εμφάνιση στο halftime του Kendrick Lamar, ράπερ του οποίου το τραγούδι του 2015 «Alright» έγινε ύμνος διαμαρτυρίας στα πρώτα χρόνια του κινήματος Black Lives Matter. Με μια τέτοια μορφή να εμφανίζεται μόλις δύο εβδομάδες μετά την ορκωμοσία του Τραμπ — και με τον ίδιο τον Τραμπ παρόντα στο στάδιο — η σκηνή έμοιαζε έτοιμη για μια ριζοσπαστική πολιτική παρέμβαση. Ωστόσο, η πολιτική της εμφάνισης του Lamar, αν υπήρξε, ήταν αμβλυμένη και αλληγορική, και οι πιο σφοδρές επιθέσεις του στράφηκαν όχι εναντίον του Τραμπ αλλά εναντίον του ράπερ Drake. Η υποστηριζόμενη απο την Αμερική γενοκτονία στην Παλαιστίνη δεν αναφέρθηκε ούτε μία φορά — παρά μόνο από έναν «αντάρτη» χορευτή υποστήριξης, τον Zul-Qarnain Kwame Nantambu, ο οποίος ύψωσε παλαιστινιακή σημαία κατά τη διάρκεια της εμφάνισης και συνελήφθη αμέσως, έχοντας πλέον ισόβιο αποκλεισμό από το NFL. Η ριζοσπαστική δυναμική του χιπ χοπ ως αμφισβήτηση των φυλετικών δομών εξουσίας, έμοιαζε να έχει πλήρως απορροφηθεί από την εμπορευματοποιημένη δομή του Super Bowl.
Ένα ηλεκτρονικό μήνυμα που αποκαλύφθηκε πρόσφατα από τα Epstein Files αποκαλύπτει αυτή τη λογική με ανησυχητική διαύγεια. Στο μήνυμα, με ημερομηνία 3 Φεβρουαρίου 2014, ο πρώην διευθύνων σύμβουλος της Barclays Bank, Jes Staley, γράφει στον Jeffrey Epstein, την παραμονή του Super Bowl του 2014: «θες να μάθεις γιατί δεν είμαστε όπως στο Σάο Πάολο; Δες τις τηλεοπτικές διαφημίσεις στο Super Bowl. Είναι όλες για μοδάτους μαύρους σε μοντέρνα αυτοκίνητα με λευκές γυναίκες. Η πληθυσμιακή αυτή ομάδα που θα έπρεπε να είναι στους δρόμους έχει εξαγοραστεί από τον Jay Z». Σε αυτή την οπτική, η ενσωμάτωση της υποτελούς μουσικής στο mainstream δεν είναι απλώς συνδιαλλαγή: διαδραματίζει ενεργά αντεπαναστατικό ρόλο. Είναι ειρωνικό γιατί ο Staley αναφέρεται στον Jay-Z, τον ράπερ που έχει την ευθύνη παραγωγής του halftime show του Super Bowl από το 2019- και ο οποίος επέλεξε προσωπικά τον Bad Bunny για τη φετινή εμφάνιση.
Αυτή η οπτική σκιαγραφεί μια σκοτεινή εικόνα της εμφάνισης του Bad Bunny και υπονοεί ότι όσοι την περιγράφουν ως «αντίσταση» είναι, στην καλύτερη περίπτωση, αφελείς. Αλλά είναι η πολιτική πραγματικότητα ποτέ τόσο άσπρο ή μαύρο; Μια άλλη ανάρτηση του Eric J. Ramos, σοσιαλιστή οργανωτή στο Σικάγο, πορτορικανικής και μεξικανικής καταγωγής, γιορτάζει το «τεράστιο σύμπλεγμα αντιφάσεων» που εκπροσώπησε η εμφάνιση και επισημαίνει κάτι σημαντικό: η ριζοσπαστική πολιτική πρέπει να φτάνει τους ανθρώπους εκεί όπου βρίσκονται, και η μουσική του Bad Bunny — με τη μεταδοτικότητά της και το διακριτικά αντιαποικιακό της μήνυμα — ίσως είναι πιο αποτελεσματικό εργαλείο για να μετακινήσει τις μάζες προς μια πιο ριζοσπαστική οπτική από οποιοδήποτε άλλο διαθέτει σήμερα η αριστερά. Γι’ αυτό, γράφει, το τελευταίο του άλμπουμ «αγκαλιάστηκε αμέσως από τα πιο επαναστατικά τμήματα των Πορτορικανών ανεξαρτησιακών (independistas) και σοσιαλιστών».
Ομοίως, εντός των ΗΠΑ, στο πλαίσιο της πολυετούς απανθρωποποίησης των Λατινοαμερικανών από την αμερικανική δεξιά — απανθρωποποίηση που σήμερα κορυφώνεται στον τρόμο που ασκεί η ICE στους μετανάστες σε όλη τη χώρα — η ενσωμάτωση μιας απροκάλυπτα ισπανόφωνης φωνής στο mainstream δεν μπορεί να είναι αρνητική. Δηλώνοντας τολμηρά ότι είναι οι λευκοί Αμερικανοί που πρέπει να μάθουν ισπανικά και όχι οι Πορτορικανοί που οφείλουν να μάθουν αγγλικά, ο Bad Bunny διαταράσσει μια ρατσιστική ιδεολογία που υπήρξε για καιρό ηγεμονική στις Ηνωμένες Πολιτείες. Και, όπως δίδαξε ο Γκράμσι, το να υποτιμούμε την αξία αυτής της ιδεολογικής πάλης μπορεί να μας στοιχίσει.
Ταυτόχρονα, μπορούμε να παραδεχθούμε ότι οι επικριτές του Bad Bunny έχουν δίκιο όταν λένε ότι η εμφάνισή του δεν θα είναι προοδευτική — πόσο μάλλον χειραφετητική — αν δεν συνοδευτεί από συγκεκριμένη κοινωνική κινητοποίηση. Χωρίς αυτήν, η εμφάνιση κινδυνεύει να αποτελέσει απλώς ένα ακόμη παράδειγμα — από την τζαζ έως το χιπ χοπ — της ικανότητας του κεφαλαίου να καταπνίγει την υποτελή αντίσταση εμπορευματοποιώντας την ίδια την κουλτούρα των υποτελών.
Είναι σαφές ότι το 2026, εκατό χρόνια μετά τη φυλάκιση του Γκράμσι από τους Ιταλούς φασίστες το 1926, τα ερωτήματα που έθεσαν τα Τετράδια της Φυλακής του παραμένουν πιο επίκαιρα από ποτέ. Πώς μπορούμε να αμφισβητήσουμε την ηγεμονία τόσο στο υλικό όσο και στο πολιτισμικό πεδίο; Τι είδους διανοητικές και πολιτισμικές παρεμβάσεις απαιτούνται για να στηρίξουν μια πραγματική αντίσταση; Ο τεράστιος όγκος της συζήτησης γύρω από το πολιτικό νόημα της εμφάνισης του Bad Bunny στο Super Bowl δείχνει πόσο έντονα ζούμε σήμερα αυτά τα ερωτήματα και πόσο πολύ επιθυμούμε λαϊκούς ηγέτες που θα μπορούσαν να επιλύσουν αυτές τις αντιφάσεις, ηγέτες που θα μπορούσαν και να οδηγήσουν μια επανάσταση και να μας κάνουν να χορεύουμε. Όπως λέει μια ισπανική παροιμία που αποδίδεται στον Σαλβαδόρ Αλιέντε: «No hay revolución sin canciones» (Δεν υπάρχει επανάσταση χωρίς τραγούδια).
