Πρόκειται για την φράση στην οποία αναφέρεται το κείμενο της μειοψηφίας της Κεντρικής Επιτροπής της Νέας Αριστεράς (ΝΑ) και την επανέλαβε πρόσφατα σε παρέμβαση του ο πρόεδρος της ΝΑ, Αλέξης Χαρίτσης, προκειμένου να εξηγήσει ότι η συγκρότηση του κόμματος και του Λαϊκού Μετώπου (ΛΜ) αποτελεί μία ταυτόχρονη, αλληλοσυμπληρούμενη και άρα αναγκαία διαδικασία. Την απέδωσε, μάλιστα, στον Άγγελο Ελεφάντη, ως παράθεση της στρατηγικής αντίληψηςπου αυτός είχεγια τη σχέση μεταξύ κόμματος και ευρύτερων πολιτικών μετώπων.
Ωστόσο, δεν φαίνεται να υπάρχει δημόσια τεκμηριωμένη χρονολογία ή ακριβής πρωταρχική πηγή (π.χ. βιβλίο ή ομιλία με ημερομηνία) για την πρώτη διατύπωση της συγκεκριμένης φράσης από τον Άγγελο Ελεφάντη στα πρωτότυπα κείμενά του, τουλάχιστον στα διαθέσιμα ψηφιακά αρχεία που βρέθηκαν, και θα ήταν χρήσιμο να μας πληροφορήσει ο πρόεδρος σχετικά.
Ανεξάρτητα πάντως από την προέλευση της φράσης, αυτή ελέγχεται για την ορθότητα της. Με βάση την τυπική λογική είναι προφανώς λάθος. Πως μπορεί ένα κόμμα να φτιάχνει το ΛΜ που αποτελείται από πολλά κόμματα; Δεν συμμετέχουν τα άλλα στην διαμόρφωση του; Εκτός κι αν εννοείται πως το συγκεκριμένο κόμμα έχει την ιδεολογική και πολιτική ηγεμονία. Αλλά σε αυτή την περίπτωση ποιος πιστεύει πως η ΝΑ επικρατεί ηγεμονικά στον αριστερό και κεντροαριστερό χώρο ώστε να πιστεύει πως φτιάχνει το ΛΜ; Από την άλλη, αν πιστεύει πως το ΛΜ που στην πλειονότητα του θα έχει κεντροαριστερό χαρακτήρα (βλ ΠΑΣΟΚ και κόμμα Τσίπρα) φτιάχνει το κόμμα, αυτό σημαίνει πως η ΝΑ επηρεαζόμενη αποφασιστικά από το ΛΜ θα χάσει τον ριζοσπαστικό της χαρακτήρα. Είναι αυτό κάτι που μπορεί να επιθυμεί και να επιδιώκει μέρος της ηγεσίας της;
Ωστόσο, η στρατηγική που δηλώνει η εν λόγω φράση είναι λάθος και με βάση τη διαλεκτική λογική. Ασφαλώς και το αριστερό κόμμα δεν προκύπτει από παρθενογένεση, αλλά διαμορφώνεται στη σχέση του με τον κόσμο. Όμως, ακριβώς, επειδή σύμφωνα με τις αρχές της Αριστεράς, ο ρόλος του είναι να συμβάλλει στην συγκρότηση του κοινωνικού υποκειμένου και ειδικότερα μιας συνειδητοποιημένης, ενεργητικής και μαχητικής εργατικής τάξης ικανής να πρωτοστατήσει στον κοινωνικό μετασχηματισμό, η διαμόρφωση του γίνεται αντίστροφα μέσα στην κοινωνία και τον αγώνα της για χειραφέτηση, όχι στο πολιτικό σκηνικό. Δεν είναι οι πολιτικές συμμαχίες αλλά η ταξική πάλη που διαμορφώνει το κόμμα, καθώς το κόμμα ζυμώνεται και μεταλλάσσεται μέσα στην κοινωνία και το κοινωνικό μπλοκ που θέλει να σχηματίσει.
Στο σημείο αυτό υπάρχει μία παρερμηνεία σχετικά με τη διαμόρφωση του κόμματος, μεταξύ του ρόλου του ΛΜ και του κοινωνικού μπλοκ που ο Γκράμσι θεωρούσε καθοριστικής σημασίας. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί πως η διατύπωση «το κόμμα φτιάχνει το μέτωπο και το μέτωπο φτιάχνει το κόμμα» είναι γκραμσιανής καταγωγής. Όμως, στον Γκράμσι το ιστορικό μπλοκ είναι σχέση, όχι οργανωτικός σχηματισμός, και αφορά την σύνδεση δομής-εποικοδομήματος, δηλαδή τις παραγωγικές σχέσεις, κοινωνικές τάξεις, θεσμούς, ιδεολογίες, πολιτικές μορφές. Το ιστορικό μπλοκ είναι η υλικο-ιδεολογική βάση της ηγεμονίας. Δεν «ιδρύεται», δεν «συγκροτείται» με συμφωνία, δεν έχει οργανωτικό σχήμα.
Αντίθετα, το ΛΜ είναι πολιτική μορφή συμμαχίας, έχει οργανωτική έκφραση, προγραμματικό ελάχιστο, συγκεκριμένη συγκυριακή στόχευση (π.χ. αντιφασισμός, κυβέρνηση). Το Λαϊκό Μέτωπο είναι τακτικό-πολιτική κατασκευή, όχι δομική σχέση.
Συνεπώς, στον Γκράμσι το ιστορικό μπλοκ είναι ο τρόπος σχηματισμού του κόμματος αλλά με μια κρίσιμη διευκρίνιση: το κόμμα δεν προκύπτει μηχανικά από το μπλοκ, είναι ο “συλλογικός διανοούμενος” που εργάζεται μέσα στις κοινωνικές σχέσεις, αρθρώνει συμφέροντα, παράγει ενιαίο πολιτικό σχέδιο. Το κόμμα σχηματίζεται μέσα στη διαδικασία οικοδόμησης ηγεμονίας, αλλά δεν ταυτίζεται με καμία μορφή μετώπου.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η ταύτιση του ιστορικού μπλοκ με το ΛΜ είναι λάθος και η σύγχυση προκύπτει όταν η μακρά διαδικασία ηγεμονίας συγχέεται με τη βραχεία πολιτική συμμαχία. Στον Γκράμσι η ηγεμονία προηγείται πολιτικά του κράτους, δεν εξαντλείται στην κυβέρνηση, και δεν συγκροτείται με «συμφωνίες κορυφής». Το λαϊκό μέτωπο μπορεί να είναι μία στιγμή μέσα σε μια ηγεμονική στρατηγική, αλλά ποτέ το υποκατάστατό της.
Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι πως αν το κόμμα συγκροτείται μέσα από την οικοδόμηση ιστορικού μπλοκ, τότε δεν μπορεί να συγκροτείται μέσω πολιτικών μετώπων κορυφής. Και άρα: το «μέτωπο φτιάχνει το κόμμα» δεν είναι γκραμσιανό, είναι μάλλον μία ευρωκομμουνιστική απλοποίηση, που μετατρέπει τη στρατηγική της ηγεμονίας στην κοινωνία (μπλοκ) σε διαχειριστική πολιτική συμμαχιών (ΛΜ).
Η βασική πλάνη είναι η εξής: αντί το κόμμα να οικοδομεί κοινωνική ηγεμονία και μέσα από αυτή να συγκροτεί πολιτικές μορφές, επιχειρεί να παραγάγει πολιτική ενότητα εκ των άνω, ελπίζοντας ότι αυτή θα δημιουργήσει κοινωνικό υποκείμενο. Αυτό αντιστρέφει πλήρως τον Γκράμσι.
Στον Γκράμσι πρώτα συγκροτείται κοινωνική συμμαχία συμφερόντων (εργασία, μικρομεσαία στρώματα, περιθωριοποιημένα στρώματα). Αυτή η συμμαχία αποκτά ακολούθως ιδεολογική συνοχή με το κόμμα να λειτουργεί ως συλλογικός διανοούμενος. Και μόνο δευτερευόντως εμφανίζονται μορφές πολιτικής συνεργασίας.
Αντίθετα, στα πολιτικά μέτωπα κορυφής πρώτα συμφωνούν οι κομματικές ηγεσίες, μετά παράγεται ένα μίνιμουμ πρόγραμμα, και στο τέλος καλείται η κοινωνία να «συνταχθεί» κι αν δεν συνταχθεί, θεωρείται «ανώριμη». Αυτό δεν είναι ηγεμονία. Είναι πολιτικός βολονταρισμός.
Όταν το μέτωπο δεν εδράζεται σε υπαρκτές κοινωνικές σχέσεις, δεν εκφράζει υλικές μετατοπίσεις ισχύος, δεν έχει οργανωμένη κοινωνική βάση, τότε γίνεται εκλογικός μηχανισμός, μετατρέπεται σε χώρο διαχείρισης διαφορών κορυφής, και αναγκαστικά προσαρμόζεται στο κράτος, όχι το αντίστροφο. Γι’ αυτό ιστορικά τα λαϊκά μέτωπα χωρίς κοινωνική ηγεμονία ή διαλύθηκαν, ή ενσωματώθηκαν, ή εξελίχθηκαν σε κεντροαριστερή διαχείριση. Τρία ιστορικά παραδείγματα για να καταλάβουμε τη διαλεκτική σχέση τους.
1. ΕΑΜ (Ελλάδα): γιατί δεν ήταν απλώς πολιτικό μέτωπο.
Το ΕΑΜ συχνά επικαλείται ως παράδειγμα «επιτυχημένου μετώπου». Στην πραγματικότητα δεν ήταν πολιτικό μέτωπο κορυφής γιατί προηγήθηκε μαζική κοινωνική κατάρρευση (κατοχή, πείνα), οργάνωση υλικής επιβίωσης (συσσίτια, αλληλεγγύη), λαϊκή αυτοοργάνωση (τοπικές επιτροπές, ΕΛΑΣ) και συμμετοχή εργατών, αγροτών, μικροαστών ως κοινωνικά υποκείμενα. Το ΕΑΜ ήταν έκφραση ιστορικού μπλοκ, όχι συμφωνία κομμάτων. Το πολιτικό μέτωπο ήρθε αφού η κοινωνία είχε ήδη μετασχηματιστεί πολιτικά. Γι’ αυτό και το ΕΑΜ μπορούσε να κυβερνήσει de facto χωρίς κράτος, αλλά κατέρρευσε όταν μεταφέρθηκε στο πεδίο του αστικού κράτους (Λίβανος, Βάρκιζα). Το δίδαγμα είναι πως δεν έφτιαξε «το μέτωπο την κοινωνική δύναμη», αλλά η κοινωνική δύναμη γέννησε το μέτωπο.
2. Ιταλία: PCI και «ιστορικός συμβιβασμός» (αρνητικό παράδειγμα).
Εδώ έχουμε το αντίστροφο. Τι δεν έγινε: δεν συγκροτήθηκε νέο ιστορικό μπλοκ μετά το ’68, η εργατική αυτονομία υποχώρησε, τα κοινωνικά κινήματα δεν ενσωματώθηκαν οργανικά στο κόμμα. Αυτό που έγινε ήταν πολιτική συμφωνία κορυφής PCI–Χριστιανοδημοκρατών με στόχο την «σταθερότητα», την «υπευθυνότητα» και τη «δημοκρατική ωριμότητα». Το αποτέλεσμα ήταν πως το PCI δεν άλλαξε το κράτος αλλά το κράτος αφομοίωσε το PCI και η Αριστερά έχασε κοινωνική αναφορά με συνέπεια τη διάλυση τη δεκαετία ’90. Εδώ το δίδαγμα είναι πως το μέτωπο χωρίς κοινωνική ηγεμονία οδηγεί σε πορεία ενσωμάτωσης.
3. Ισπανία: Podemos – Unidas Podemos – κυβερνητική φθορά.
Εδώ στην αρχική φάση (2011–2015) έχουμε κοινωνική έκρηξη (Indignados), ρήξη με το πολιτικό σύστημα και προσπάθεια συγκρότησης νέου μπλοκ (εργασία, επισφαλείς, νεολαία). Ακολουθεί στροφή με γρήγορη μετατροπή σε εκλογικό–κυβερνητικό μέτωπο, συμμαχία κορυφής με PSOE και εγκατάλειψη κοινωνικής οργάνωσης υπέρ θεσμικής παρουσίας. Το αποτέλεσμα είναι κάποιες μεταρρυθμίσεις αλλά καμία ηγεμονία και βαθιά εκλογική και κοινωνική υποχώρηση. Το συμπέρασμα είναι πως χωρίς συνεχή αναπαραγωγή ιστορικού μπλοκ, το μέτωπο γίνεται κυβερνητική διαχείριση.
Όταν δεν έχεις οργανωμένο κοινωνικό μπλοκ, υλική δύναμη εκτός κράτους, ιδεολογική ηγεμονία στην κοινωνία, τότε η μόνη πραγματική δύναμη που απομένει είναι ο κρατικός μηχανισμός. Άρα το μέτωπο δεν αλλάζει το κράτος, το κράτος αλλάζει το μέτωπο. Αυτό ακριβώς εννοούσε ο Γκράμσι όταν έλεγε ότι χωρίς κοινωνική ηγεμονία, η πολιτική εξουσία είναι «εξουσία χωρίς ρίζες».
Όταν, λοιπόν, ο Χαρίτσης προτείνει μέτωπο, μιλά σαφέστατα για πολιτικό μέτωπο, όχι για κοινωνικό. Και εδώ είναι το λάθος: δεν προηγείται ανασυγκρότηση της εργατικής εκπροσώπησης, δεν υπάρχει σχέδιο ηγεμονίας στην κοινωνία, δεν συγκροτείται ιστορικό μπλοκ, αλλά ζητείται «να φτιαχτεί πολιτικό μέτωπο για να δοθεί διέξοδος». Αυτό συνιστά αντιστροφή αιτίου–αποτελέσματος. Η κοινωνική οργή δεν καναλιζάρεται πολιτικά με μέτωπα. Ή μετασχηματίζεται κοινωνικά, ή διαχέεται, ή γίνεται αντικείμενο φασιστικής εκμετάλλευσης.
Εν κατακλείδι, το ιστορικό μπλοκ είναι προϋπόθεση σχηματισμού του κόμματος. Το πολιτικό μέτωπο είναι ενδεχόμενη μορφή παρέμβασης, όχι θεμέλιο. Όταν το μέτωπο προηγείται του μπλοκ, τότε η Αριστερά χάνει την αυτονομία της.
