Τα data centers παρουσιάζονται ως η νέα «χρυσή» επένδυση. Τεράστιες αποθήκες γεμάτες υπολογιστές που τροφοδοτούν την τεχνητή νοημοσύνη, αποθηκεύουν τις φωτογραφίες μας και απαντούν στις ερωτήσεις μας.
Σύμφωνα με το Business Daily, η ελληνική αγορά data centers δεκαπλασιάστηκε μέσα σε τρία χρόνια –από 5MW σε 50MW– και αναμένεται να φτάσει τα 120MW έως το 2030. Η Microsoft χτίζει τρία κέντρα δεδομένων στην Αττική, ενώ στελέχη της αγοράς μιλούν για έκρηξη επενδύσεων που θα φέρει «πολλαπλασιαστικά κέρδη για την ελληνική οικονομία». Πριν ενθουσιαστούμε, αξίζει να ρίξουμε μια ματιά στην αμερικανική εμπειρία.
Στις ΗΠΑ, τα data centers έχουν τετραπλασιαστεί από το 2010. Εταιρείες όπως η Amazon, η Microsoft, η Google και η Meta χτίζουν τεράστιες εγκαταστάσεις με ρυθμούς δύο νέων data centers την εβδομάδα σύμφωνα με ντοκιμαντέρ του Business Insider. Οι πολιτείες ανταγωνίζονται να τις προσελκύσουν με γενναιόδωρες φοροαπαλλαγές, φτηνή γη και χαμηλές τιμές ενέργειας. Τι παίρνουν όμως οι τοπικές κοινωνίες σε αντάλλαγμα;
Η υπόσχεση θέσεων εργασίας
Η κλασική υπόσχεση είναι οι θέσεις εργασίας. Ομως η πραγματικότητα απέχει πολύ από τα δελτία Τύπου. Ακόμη και τα μεγαλύτερα data centers απασχολούν λιγότερους από 150 μόνιμους εργαζόμενους, ενώ κάποια έχουν μόλις 25. Οι περισσότερες θέσεις είναι προσωρινές. Οταν ολοκληρωθεί το έργο, οι εργάτες φεύγουν.
Ο οικονομολόγος Michael Hicks κατέληξε σε ένα συμπέρασμα που ανατρέπει την κυρίαρχη αφήγηση. Αναφέρει σε πρόσφατο ρεπορτάζ του More Perfect Union ότι τα data centers δεν δημιουργούν θέσεις εργασίας, δεν προσθέτουν εισόδημα και τα φορολογικά έσοδα είναι δυσανάλογα μικρά σε σχέση με το κόστος. Πολλές από τις θέσεις που εμφανίζονται ως «νέες» είναι απλώς μεταφορά εργατικού δυναμικού από άλλους κλάδους.
Ποιος πληρώνει τον λογαριασμό;
Στην πολιτεία Ορεγκον, τα data centers απολαμβάνουν φοροαπαλλαγές 330 εκατ. δολαρίων ετησίως. Τα σχολεία έχασαν 275 εκατ. δολάρια· χρήματα που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν 3.600 δασκάλους σύμφωνα με το ίδιο ντοκιμαντέρ. Στη Βιρτζίνια, 56 έργα data centers έλαβαν φορολογικές ελαφρύνσεις σχεδόν ενός δισ. μόνο το 2023.
Παράλληλα, τοπικές μελέτες και νομοθετικές πρωτοβουλίες (όπως το POWER Act στο Ορεγκον) αναφέρουν ότι οι οικιακές χρεώσεις αυξήθηκαν ~50% από το 2020 και ότι το ζήτημα των data centers είναι σημαντικός παράγοντας αλλά όχι ο μόνος. Στη Βιρτζίνια, η εταιρεία ηλεκτρισμού προειδοποιεί ότι θα χρειαστεί να διπλασιάσει την παραγωγή μέχρι το 2039, κυρίως για να καλύψει τη ζήτηση των data centers, με πιθανή αύξηση των οικιακών τιμολογίων έως 50%.
Επίσης, ένα μεγάλο data center μπορεί να καταναλώνει τόση ενέργεια και νερό όσο μια μικρή πόλη. Στην Αριζόνα, η Microsoft σχεδιάζει εγκαταστάσεις που θα χρησιμοποιούν 1,83 δισεκατομμύρια γαλόνια νερού ετησίως, σε μια περιοχή που μαστίζεται από ξηρασία. Επιπλέον, οι κάτοικοι που ζουν δίπλα σε αυτές τις εγκαταστάσεις αναφέρουν προβλήματα υγείας από τον συνεχή θόρυβο. Μια κάτοικος της Βιρτζίνια περιγράφει πώς ο ήχος από τα γειτονικά data centers της Google πυροδοτεί άγχος και αϋπνία. Ενας άλλος κάτοικος ξόδεψε 20.000 δολάρια για μόνωση και αντικατάσταση παραθύρων, αλλά οι δονήσεις συνεχίζουν να κρατούν την οικογένειά του ξύπνια.
Τέλος, όπου εγκαθίστανται data centers, οι τιμές της γης εκτοξεύονται. Στο Hillsboro του Ορεγκον, αγρότες δεν μπορούν να επεκτείνουν τις καλλιέργειες γιατί η γη έχει γίνει απρόσιτη. Στο Abilene του Τέξας, τα ενοίκια αυξήθηκαν 20% σε έναν χρόνο, αφήνοντας τοπικούς εργαζόμενους χωρίς στέγη σύμφωνα με το ρεπορτάζ του More Perfect Union.
Τι σημαίνει αυτό για την Ελλάδα
Η συζήτηση για το ενεργειακό και υδατικό αποτύπωμα των data centers έχει ήδη ξεκινήσει στην Ελλάδα. Λιγότερο όμως έχει εξεταστεί μια άλλη διάσταση: ποιος επωμίζεται το κόστος αυτών των επενδύσεων και ποιος καρπώνεται τα οφέλη; Η χώρα μας αντιμετωπίζει ήδη ενεργειακή κρίση, λειψυδρία σε πολλές περιοχές και στεγαστικό πρόβλημα στα αστικά κέντρα. Πριν υποδεχτούμε τα data centers με ανοιχτές αγκάλες, πρέπει, λοιπόν, να απαντήσουμε σε κάποια ερωτήματα: Πόσες μόνιμες θέσεις εργασίας θα δημιουργηθούν πραγματικά; Ποιες φοροαπαλλαγές θα δοθούν και ποιος θα καλύψει το κενό; Πόσο νερό και ενέργεια θα καταναλώνουν; Ποιος θα πληρώσει τις αναβαθμίσεις του δικτύου;
Υπάρχει, ωστόσο, και ένα βαθύτερο ερώτημα που σπάνια τίθεται: γιατί χρειαζόμαστε τόση υπολογιστική υποδομή; Ποιος ορίζει τη ζήτηση για ολοένα και περισσότερα data centers; Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κοινωνικά και πρακτικά οφέλη, π.χ., στην υγεία, την ενέργεια, τη δημόσια διοίκηση. Ομως το μεγαλύτερο μέρος της υπολογιστικής ισχύος κατευθύνεται σε εμπορικές εφαρμογές χαμηλής κοινωνικής αξίας: ατελείωτη παραγωγή εικόνων, προσωποποιημένη διαφήμιση, βίντεο-παραπληροφόρηση.
Επομένως, το ζήτημα είναι τι υπολογιστική υποδομή χρειαζόμαστε, υπό ποιους όρους και προς όφελος ποιου. Οπως σημείωσε αγρότης στο Ορεγκον: «Πληρώνουμε εμείς το κόστος των υποδομών, δεν βλέπουμε φορολογικά έσοδα, τα κέρδη διοχετεύονται σε ανθρώπους που δεν θα συναντήσουμε ποτέ». Η τεχνολογία υπάρχει για να υπηρετεί την κοινωνία, όχι το αντίστροφο. Αν θέλουμε ψηφιακές υποδομές, ας τις σχεδιάσουμε με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον· όχι τα κέρδη τεχνολογικών κολοσσών.
