Η λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε το Ιράν στο επίκεντρο του Ψυχρού Πολέμου. Η Σοβιετική Ένωση και η Βρετανία είχαν εγκαταστήσει στρατεύματα στη χώρα. Το 1951, ο πρωθυπουργός Μοχάμαντ Μοσαντέκ εθνικοποίησε την ιρανική πετρελαϊκή βιομηχανία, πλήττοντας τα βρετανικά συμφέροντα. Το 1953, ο Μοσαντέκ ανατράπηκε με πραξικόπημα που υποστηρίχθηκε από τις ΗΠΑ και τη Βρετανία, και ο Σάχης Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί ενίσχυσε την εξουσία του. Ο Σάχης κυβέρνησε αυταρχικά, με ισχυρή στήριξη από τις ΗΠΑ. Η CIA δημιούργησε και εκπαίδευσε όχι μόνο τη μυστική αστυνομία SAVAK, αλλά και περίπου 5.000 ιρανούς στρατιωτικούς μέσα σε μια 10ετία. Δημιουργήθηκε έτσι ένα τυραννικό καθεστώς που διέλυσε την αντιπολίτευση, από τους εθνικιστές του Μοσαντέκ μέχρι αριστερούς και θρησκευτικούς κύκλους. Το 1963 ο Σάχης –και υπό την πίεση των ΗΠΑ– ξεκίνησε ένα πρόγραμμα εκσυγχρονισμού γνωστό ως Λευκή Επανάσταση: αγροτική μεταρρύθμιση, εκπαίδευση, δικαιώματα στις γυναίκες και εκβιομηχάνιση ήταν τα κύρια σημεία. Ένα δημοψήφισμα επικύρωσε τις μεταρρυθμίσεις, οι οποίες όμως προκάλεσαν αντιδράσεις, κυρίως από τον σιιτικό κλήρο. Κεντρική μορφή της αντίστασης αναδείχθηκε ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, ο οποίος εξορίστηκε το 1964. Υπήρξε μια οικονομική άνθηση για μια 10ετία από το 1963 και μετά, η οποία κορυφώθηκε με την πετρελαϊκή κρίση του 1973, η οποία αύξησε κατακόρυφα τα έσοδα του Ιράν, αλλά και τις κοινωνικές ανισότητες. Η ταχεία εκδυτικοποίηση, η διαφθορά και η πολιτική καταστολή ενίσχυσαν τη λαϊκή δυσαρέσκεια. Μαζικές διαδηλώσεις, απεργίες και θρησκευτική κινητοποίηση οδήγησαν στην κατάρρευση του καθεστώτος. Το 1978 ξέσπασαν μαζικές διαδηλώσεις, στις οποίες πρωταγωνίστησαν θρησκευτικές ομάδες, φοιτητές, εργάτες και διανοούμενοι. Κεντρική μορφή της αντιπολίτευσης ήταν ο εξόριστος Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, ο οποίος καλούσε σε ανατροπή της μοναρχίας και εγκαθίδρυση ισλαμικού κράτους. Τον Ιανουάριο του 1979 ο Σάχης εγκατέλειψε τη χώρα. Τον Φεβρουάριο ο Χομεϊνί επέστρεψε στο Ιράν, και μετά από δημοψήφισμα καταργήθηκε η μοναρχία. Τον Απρίλιο του 1979 ανακηρύχθηκε η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, με τον κλήρο στο επίκεντρο της πολιτικής εξουσίας. Η επανάσταση άλλαξε ριζικά την πολιτική δομή και τις διεθνείς σχέσεις του Ιράν, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή στη Μέση Ανατολή. Αμέσως μετά τη νίκη της Επανάστασης και θέλοντας να την εξάγει στον αραβικό κόσμο, το νέο καθεστώς πολέμησε με το κοσμικό Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν έως το 1988 σε έναν ξεκάθαρα τυχοδιωκτικό πόλεμο.
Ένας νέος κύκλος δυσαρέσκειας
Οι Ιρανοί έχουν βγει επανειλημμένα στους δρόμους τα τελευταία 17 χρόνια για να διαμαρτυρηθούν κατά της αυταρχικής κυβέρνησής τους, αλλά οι διαδηλώσεις του 2026 που ξεδιπλώνονται τώρα, φαίνεται να είναι οι μεγαλύτερες μέχρι σήμερα. Η διαφορά με τις προηγούμενες μεγάλες κινητοποιήσεις είναι ότι συμμετείχαν μόνο φοιτητές, ενώ τώρα συναντάμε αρχικά τους παζαρίτες, τους μικροεμπόρους δηλαδή και τους εργαζόμενους στα παζάρια, αλλά και φτωχά λαϊκά στρώματα. Οι δυνάμεις ασφαλείας απάντησαν με δακρυγόνα και πραγματικά πυρά. Εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες, διαδηλωτές έχουν σκοτωθεί. Ο Τραμπ προειδοποίησε ότι οι ΗΠΑ τάσσονται υπέρ των διαδηλωτών.
Γιατί συμβαίνουν οι διαδηλώσεις στο Ιράν;
Η οικονομία του Ιράν έχει περιέλθει σε ελεύθερη πτώση. Στις 28 Δεκεμβρίου, το ριάλ υποχώρησε στο 1,48 εκατομμύριο ανά δολάριο, πυροδοτώντας διαμαρτυρίες εμπόρων στο κεντρικό παζάρι της Τεχεράνης, οι οποίοι δήλωσαν ότι δεν μπορούσαν πλέον να διεξάγουν επιχειρηματικές δραστηριότητες. Απλοί Ιρανοί, βλέποντας την αγοραστική τους δύναμη να εξατμίζεται, σύντομα ενώθηκαν μαζί τους. Μέσα σε μια εβδομάδα, οι διαδηλώσεις είχαν εξαπλωθεί και στις 31 επαρχίες. Καθώς οι διαμαρτυρίες μεγάλωναν, τα αιτήματα μετατοπίστηκαν από την οικονομική ανακούφιση στις εκκλήσεις για την ανατροπή της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν, που βρίσκεται στην εξουσία από το 1979, είναι βαθιά αντιδημοφιλές μεταξύ μεγάλου μέρους του πληθυσμού της χώρας, που ανέρχεται σε περίπου 90 εκατομμύρια, με μέσο όρο ηλικίας τα 33 έτη. Έχουν επισημανθεί αρκετά χρόνια κακοδιαχείρισης και διαφθοράς, αλλά η οικονομική κατάρρευση επιταχύνθηκε απότομα μετά τις νέες κυρώσεις από τον ΟΗΕ τον Σεπτέμβριο λόγω της επιδίωξης του Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά όπλα. Η αναταραχή έχει επίσης διαμορφωθεί από τη μακροχρόνια οργή για τους κοινωνικούς περιορισμούς που επιβάλλει το κράτος, συμπεριλαμβανομένων των αυστηρών κανόνων που διέπουν την ενδυμασία και την προσωπική συμπεριφορά. Αυτές οι πολιτικές πυροδότησαν διαμαρτυρίες σε εθνικό επίπεδο το 2022 μετά τον θάνατο της νεαρής Μαχσά Αμινί ενώ βρισκόταν υπό κράτηση.
Σχετίζονται οι εξελίξεις με την προηγούμενη επίθεση Ισραήλ και ΗΠΑ;
Όχι άμεσα, αλλά έδωσαν την αίσθηση της αδυναμίας του καθεστώτος να προστατεύσει τον πληθυσμό από μια εξωτερική επίθεση, το οποίο ήταν και το ισχυρό χαρτί της εξουσίας προκειμένου να συσπειρώνει τον λαό και να αποτρέπει αντιδράσεις χωρίς να χρειάζεται να προσφύγει στη βία. Το Ισραήλ στοχοποίησε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και –με τη βοήθεια αμερικανικών βομβαρδιστικών– υποβάθμισε σοβαρά την πυρηνική υποδομή του Ιράν. Το Ισραήλ δολοφόνησε επίσης ανώτερους ιρανούς διοικητές και έπληξε συμβολικούς στόχους του καθεστώτος.
Η απόφαση του Τραμπ να αναπτύξει βομβαρδιστικά B-2, εν τω μεταξύ, δημιούργησε προηγούμενο για την επέμβαση των ΗΠΑ πέρα από το δυτικό ημισφαίριο, αυξάνοντας τις προσδοκίες μεταξύ ορισμένων Ιρανών ότι η Ουάσιγκτον θα μπορούσε να αναλάβει ξανά δράση.
Υπάρχει κάποιος που ηγείται των διαμαρτυριών;
Δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι διαμαρτυρίες οργανώθηκαν από μία μόνο ομάδα. Όπως και με τις πανεθνικές διαδηλώσεις το 2017, το 2019 και το 2022, η τρέχουσα αναταραχή φαίνεται να ξέσπασε αυθόρμητα ως απάντηση στις κυβερνητικές ενέργειες. Το 2019, για παράδειγμα, ήταν η αύξηση των τιμών του φυσικού αερίου. Η απουσία επίσημης ηγεσίας αντανακλά, εν μέρει, τις συστηματικές συλλήψεις προσωπικοτήτων της κοινωνίας των πολιτών από το κράτος. Καθώς οι διαμαρτυρίες κέρδιζαν δυναμική, ο Ρεζά Παχλεβί, γιος του τελευταίου σάχη του Ιράν, άρχισε να δημοσιεύει εκκλήσεις καλώντας σε γενική εξέγερση. Μερικοί διαδηλωτές φάνηκαν δεκτικοί: Μεγάλες συγκεντρώσεις συνέπεσαν με τις ώρες και τις τοποθεσίες που πρότεινε, και σε αρκετές πόλεις κάποιες ομάδες διαδηλωτών φαίνονται να φωνάζουν το όνομά του. Σε μηνύματα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχει δηλώσει ότι δεν επιδιώκει την αποκατάσταση της μοναρχίας, αλλά θέλει να χρησιμεύσει ως ενωτική προσωπικότητα κατά τη μετάβαση σε μια κοσμική δημοκρατία. Η επιρροή του μέσα στο Ιράν πρέπει να θεωρείται εξαιρετικά περιορισμένη.
Και τώρα;
Η Ισλαμική Δημοκρατία χρειάζεται μεταρρύθμιση. Μάλλον η λάμψη της Επανάστασης του 1978-79 δεν έχει σβήσει ακόμα για πολύ κόσμο, ούτε έχει ξεχαστεί η περίοδος του Σάχη, ενός από τα πιο τυραννικά καθεστώτα της εποχής σε ολόκληρο τον κόσμο. Όμως ο κόσμος που πεινάει με την οικονομική κρίση του σήμερα θέλει απτές αποδείξεις ότι η ηγετική ελίτ της χώρας δεν ζει πλουσιοπάροχα και χωρίς να την επηρεάζουν οι αυστηροί ισλαμικοί κανόνες, ενώ η λαϊκή πλειοψηφία καταπιέζεται και βιώνει τη φτώχεια. Από την άλλη, οι υποστηρικτές της Ισλαμικής Δημοκρατίας είναι μάλλον η πλειοψηφία ακόμα –αν και με δυσκολία εξάγουμε συμπεράσματα– και έκαναν μια επίδειξη δύναμης με συγκεντρώσεις, οι οποίες δήλωναν την πίστη τους στον ανώτατο ηγέτη καθώς και στους θεσμούς του κράτους, ενώ αίσθηση προκάλεσε η μαζική λαϊκή παρουσία στις κηδείες των ανδρών των δυνάμεων ασφαλείας που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων.
