Macro

Michael Roberts: Η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους παγκοσμίως

Το 2012 έκανα μια πρώτη προσπάθεια να ξεπεράσω τη μέτρηση του ποσοστού κέρδους σε μία μόνο χώρα και να υπολογίσω ένα παγκόσμιο ποσοστό κέρδους. Τότε υποστήριξα ότι είναι σημαντικό να ελεγχθεί ο νόμος του Κάρολου Μαρξ για την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους σε παγκόσμιο επίπεδο. Καθώς ο καπιταλισμός εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο τον 20ό αιώνα, ήταν αναγκαίο να υπάρξει καλύτερη εμπειρική τεκμηρίωση, αφού ο καπιταλισμός λειτουργεί ως «κλειστή οικονομία» μόνο σε παγκόσμιο επίπεδο.

Το 2020 βελτίωσα σημαντικά τη μέτρησή μου, χρησιμοποιώντας δεδομένα από τις 19 μεγαλύτερες οικονομίες (G20) μέσω της βάσης Penn World Tables 10.0. Τα αποτελέσματα επιβεβαίωσαν τον νόμο του Μαρξ: Υπάρχει μακροχρόνια πτωτική τάση της κερδοφορίας. Αυτό σημαίνει ότι η καπιταλιστική επέκταση συνοδεύεται από επαναλαμβανόμενες κρίσεις. Οι κρίσεις «καθαρίζουν» το σύστημα και ανοίγουν τον δρόμο για νέο κύκλο κερδών. Η πτώση δεν είναι γραμμική — υπάρχουν περίοδοι ανάκαμψης, συνήθως μετά από μεγάλες κρίσεις. Το 2020 χώρισα την ιστορική εξέλιξη σε τέσσερις περιόδους: 1950–66, τη Χρυσή εποχή υψηλής κερδοφορίας· 1966–82, την κρίση κερδοφορίας· 1982–97, τη νεοφιλελεύθερη ανάκαμψη· και από το 1997 και μετά, τη «Μεγάλη Ύφεση» με στασιμότητα.

Το 2022, νέα μελέτη των Deepankur Basu και συνεργατών στο Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης επιβεβαίωσε τα ευρήματά μου, χρησιμοποιώντας διαφορετικά δεδομένα και 25 χώρες.

Σε νέα έρευνα, ο Pooyah Karambakhsh από το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϋ επικαιροποιεί τη μέτρηση του παγκόσμιου ποσοστού κέρδους. Υποστηρίζει ότι η ανάλυση πρέπει να γίνεται σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς ο καπιταλισμός είναι ένα ενιαίο σύστημα. Χρησιμοποιώντας δεδομένα από 32 χώρες, βρίσκει επίσης πτωτική τάση στο παγκόσμιο ποσοστό κέρδους μεταξύ 1952 και 2019. Η βασική εξήγηση είναι ότι η αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου, δηλαδή η μεγαλύτερη επένδυση σε τεχνολογία παρά σε εργασία, ασκεί καθοδική πίεση στην κερδοφορία, ενώ η αύξηση της υπεραξίας λειτουργεί αντισταθμιστικά. Η πτωτική τάση εμφανίζεται σχεδόν σε όλες τις χώρες.

Σύμφωνα με τη μαρξική θεωρία, νέα αξία παράγεται μόνο στους παραγωγικούς τομείς της οικονομίας, όπως η βιομηχανία και οι μεταφορές, ενώ τομείς όπως τα χρηματοοικονομικά και τα ακίνητα απλώς αναδιανέμουν την ήδη παραγόμενη αξία.

Ο Karambakhsh χρησιμοποιεί διαφορετικούς τρόπους μέτρησης, αλλά καταλήγει ότι η συνολική οικονομία αποτελεί έναν αξιόπιστο δείκτη. Διαπιστώνει ότι το παγκόσμιο ποσοστό κέρδους μειώθηκε από περίπου 11% το 1966 σε 7% το 2019.

Η ανάλυση των περιόδων δείχνει ότι από το 1952 έως το 1965 η κερδοφορία αυξάνεται, ενώ από το 1965 έως το 1982 πέφτει λόγω αύξησης της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου και μείωσης της υπεραξίας.

Από το 1982 έως το 1997 υπάρχει ανάκαμψη λόγω της νεοφιλελεύθερης πολιτικής, ενώ από το 1997 έως το 2019 η κερδοφορία μειώνεται ξανά.

Η έρευνα δείχνει επίσης την ύπαρξη κύκλων περίπου 30–35 ετών στην κερδοφορία. Επιβεβαιώνεται ότι η κρίση του 2008–09 συνδέεται με πτώση της κερδοφορίας ήδη από τη δεκαετία του 1990. Μετά την κρίση υπήρξε κάποια ανάκαμψη, αλλά όχι πλήρης αποκατάσταση. Οι πολιτικές που απέτρεψαν μαζικές χρεοκοπίες περιόρισαν την «καταστροφή κεφαλαίου» και έτσι επιβράδυναν την ανάκαμψη.

Άλλα ευρήματα δείχνουν ότι το μερίδιο των μισθών μειώνεται, ενώ τα κέρδη παραμένουν σχετικά σταθερά λόγω αυξημένων αποσβέσεων, γεγονός που περιορίζει την ανάπτυξη. Οι αναπτυσσόμενες χώρες είχαν υψηλότερη κερδοφορία, αλλά η διαφορά μειώνεται καθώς εκβιομηχανίζονται. Στην περίπτωση της Κίνας, η αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου οδήγησε σε πτώση της κερδοφορίας κατά περίπου 50%.

Συνολικά, το συμπέρασμα είναι ότι η παγκόσμια κερδοφορία μειώνεται από τη δεκαετία του 1990, η ανάπτυξη επιβραδύνεται και οι κοινωνικές και οικονομικές εντάσεις αυξάνονται. Ωστόσο, ο καπιταλισμός διαθέτει ισχυρή ικανότητα προσαρμογής και δεν βρίσκεται σε άμεση κατάρρευση. Νέες τεχνολογίες, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, ενδέχεται να δώσουν νέα ώθηση, πιθανώς όμως εις βάρος της εργασίας.

K REPORT