Ξεκινώντας από προσωπική εμπειρία τεσσάρων καρναβαλιών στο Μανάους, και ζώντας την περίοδο προετοιμασίας του καρναβαλιού στο Ρίο ντε Τζανέιρο, δηλώνω ότι το βραζιλιάνικο καρναβάλι δεν είναι απλώς ένα φεστιβάλ! Είναι ένας ζωντανός οργανισμός συλλογικής έκφρασης, όπου χιλιάδες άνθρωποι μετατρέπουν την ιστορία, την πολιτική και κοινωνική κριτική και τα οράματά τους σε κίνηση, μουσική και χρώμα.
Ένα παιχνίδι που ανήκει σε όλα
Εμείς βλέπουμε τις φαντασμαγορικές στολές, ανθρώπους να χορεύουν, τη μουσική! Αλλά αυτό το τεράστιο, πολύμηνο παιχνίδι ετοιμασίας του καρναβαλιού κάθε χρόνο ανήκει κυριολεκτικά σε όλη την κοινότητα κάθε σχολής σάμπα. Μωρά στις αγκαλιές των γονιών τους, παιδιά που μαθαίνουν τους πρώτους ρυθμούς, νέοι που χορεύουν στις πρόβες, άνθρωποι μέσης ηλικίας που ράβουν στολές μέχρι αργά τη νύχτα, υπερήλικες που φέρουν τη μνήμη της σχολής στα σώματά τους: όλοι και όλες έχουν ρόλο, θέση, αξία.
Αυτό το συλλογικό παιχνίδι δεν παράγει μόνο θέαμα. Παράγει κοινωνική συνοχή, αλληλεγγύη, αίσθημα του «ανήκειν», συλλογική συνείδηση. Χτίζει κοινότητες που αντέχουν, που έχουν ρίζες, που γνωρίζουν ποιες είναι.
Κάθε χρόνο, οι escolas de samba (σχολές σάμπα) υλοποιούν κάτι εκπληκτικό: μετά από διαβούλευση μέσα στην κοινότητα, επιλέγουν το enredo (πλοκή-θέμα) που θα παρουσιάσουν στο Sambódromo (Σαμπόδρομο). Μπορεί να είναι ένα σημαντικό πρόσωπο της ιθαγενούς ή αφροβραζιλιάνικης ιστορίας, μια κρίσιμη ιστορική στιγμή, ένα κοινωνικό, πολιτικό ή περιβαλλοντικό ζήτημα. Οι κοινότητες αποφασίζουν τι θέλουν να πουν στον κόσμο. Και το λένε δυνατά, με χρώματα, ρυθμό και σώμα.
Το επιλεγμένο θέμα ζωντανεύει μέσα από το samba-enredo (τραγούδι της πλοκής), οι στίχοι του οποίου αφηγούνται την ιστορία που θέλει να μοιραστεί η σχολή. Κάθε στοιχείο της παρουσίασης, από τις στολές ως τα άρματα και τη χορογραφία, υπηρετεί αυτή την αφήγηση.
Η δομή της αφήγησης στο Sambódromo
Οι περίπου 4.000 συμμετέχοντες κάθε σχολής οργανώνονται σε συγκεκριμένες ομάδες, καθεμία από τις οποίες αναπαριστά ένα κομμάτι της ιστορίας:
Comissão de frente (Επιτροπή Εμπροσθοφυλακής): 10-15 άτομα που ανοίγουν την παρέλαση με χορογραφημένη παράσταση, παρουσιάζοντας το θέμα στο κοινό σαν ένας ζωντανός πρόλογος.
Abre-alas (Άνοιγμα των Φτερών): Το πρώτο μεγάλο άρμα που φέρει το σύμβολο της Σχολής και την ουσία της θεματικής.
Mestre-sala e porta-bandeira (Κύριος της Αίθουσας και Σημαιοφόρος): 2-3 ζευγάρια που εκτελούν έναν τελετουργικό, κομψό χορό με τη σημαία της σχολής. Είναι ένα από τα πιο ποιητικά στιγμιότυπα της παρέλασης, συμβολίζοντας την ταυτότητα και την παράδοση κάθε σχολής.
Ala das baianas (Ομάδα των Γυναικών της Μπαΐα): Γυναίκες, συνήθως μεγαλύτερης ηλικίας, με τις παραδοσιακές φουσκωτές λευκές φούστες που περιστρέφονται αδιάκοπα. Τιμούν τις γυναίκες της Μπαΐα που στις αρχές του 20ού αιώνα έφεραν τη σάμπα από το Ρεκονκάβο Μπαϊάνο (Recôncavo Baiano) στο Ρίο ντε Τζανέιρο.
Bateria (Τμήμα Κρουστών): 200 έως 400 κρουστά που αποτελούν την «καρδιά» της σχολής. Χωρίς την bateria δεν υπάρχει σάμπα!
Passistas (Σόλο Χορευτές): Χορευτές που επιδεικνύουν με εκπληκτική τεχνική την τέχνη του samba-no-pé (σάμπα-νο-πε – σάμπα στα πόδια).
Ala das crianças (Ομάδα των Παιδιών): Η νέα γενιά που μαθαίνει μέσα από το παιχνίδι τη σημασία της παράδοσης. Η εγγύηση ότι η ιστορία θα συνεχιστεί.
Velha guarda (Παλιά Φρουρά): Οι ιδρυτές, οι παλαίμαχοι, αυτοί που έζησαν ιστορία. Η βαδίζουσα μνήμη κάθε σχολής.
Ala dos compositores (Ομάδα των Συνθετών): Οι δημιουργοί του φετινού και παλαιότερων samba-enredos, που τιμώνται παρελαύνοντας με την ίδια τη σχολή.
Carros alegóricos (Αλληγορικά Άρματα): Τεράστιες κινούμενες δημιουργίες που οπτικοποιούν τους βασικούς συμβολισμούς της ιστορίας που αφηγείται η σχολή.
Κάθε ala (φτερό/ομάδα) με τη συγκεκριμένη στολή και κίνησή της είναι μια σελίδα στο συλλογικό βιβλίο που γράφεται ζωντανά στο Sambódromo.
Κοινωνική εκπαίδευση και συλλογική μνήμη
Οι σχολές σάμπα δεν είναι μόνο καλλιτεχνικοί φορείς. Είναι θεσμοί συλλογικής εκπαίδευσης και μνήμης. Τιμώντας πρόσωπα που η επίσημη ιστορία αγνόησε, αναδεικνύοντας αγώνες που η εξουσία προτίμησε να θάψει, αφηγούμενες ιστορίες που δεν διδάσκονται στα σχολικά βιβλία, οι escolas de samba εκπληρώνουν μια βαθιά παιδαγωγική λειτουργία. Και το κάνουν με τον πιο άμεσο τρόπο: μέσα από το σώμα, τον ρυθμό και τη συγκίνηση.
Φέτος, οκτώ από τα 12 enredo των σχολών του Grupo Especial (σαν να λέμε, Α’ εθνική κατηγορία των σχολών σάμπα) είναι βιογραφικά, αφηγούμενα την ιστορία προσωπικοτήτων από την τέχνη και την πολιτική.
Μεταξύ των φετινών τιμώμενων είναι:
Λούλα: Εργάτης από τις φτωχές βορειοανατολικές περιφέρειες, συνδικαλιστής, πολιτικός κρατούμενος επί δικτατορίας, και τρεις φορές πρόεδρος της Βραζιλίας. Ένας από τους πιο σημαντικούς ηγέτες της εργατικής τάξης στην ιστορία της Νότιας Αμερικής, σύμβολο ότι η εξουσία μπορεί να κατακτηθεί από τα κάτω.
Ρίτα Λι:Η αιώνια βασίλισσα της βραζιλιάνικης ροκ. Με αφορμή εκείνη, αποτυπώνεται το rock’n’roll πνεύμα και η υπεράσπιση της γυναικείας χειραφέτησης που σημάδεψαν τη ζωή και το έργο της.
Νέι Ματογκρόσου: Ο τίτλος «Camaleônico» (Χαμαιλεοντικός) έρχεται για να γιορτάσει έναν από τους πιο σημαντικούς τραγουδιστές της MPB, αναδεικνύοντας τον ανατρεπτικό του ρόλο στη βραζιλιάνικη μουσική. Διάσημος για τις επαναστατικές ερμηνείες, τη ρευστή έκφραση της ταυτότητάς του και τη μοναδική φωνή του, αποτελεί σύμβολο ελευθερίας και αντίστασης στους κανόνες.
Bembé do Mercado: Το μεγαλύτερο Candomblé (τελετουργική γιορτή της αφροβραζιλιάνικης θρησκείας) δρόμου στον κόσμο, που πραγματοποιείται κάθε χρόνο στις 13 Μαΐου στο Σάντο Αμάρο (Santo Amaro da Purificação) στο Ρεκονκάβο Μπαϊάνο, γιορτάζοντας την κατάργηση της δουλείας και βεβαιώνοντας την ανακατάληψη του δημόσιου χώρου από τον αφρικανικό λαό. Μια γιορτή που ξεκίνησε το 1889, μόλις λίγους μήνες μετά την απελευθέρωση των σκλάβων, και συνεχίζεται ως πράξη μνήμης, αντίστασης και πολιτιστικής επιβίωσης.
Ο ελεύθερος χρόνος ως πράξη αντίστασης
Υπάρχει κάτι βαθύτερα πολιτικό σε όλη αυτήν τη διαδικασία που αξίζει να αναδειχθεί. Για να υπάρξουν σχολές σάμπα, για να λειτουργούν κοινότητες όπως αυτές, χρειάζεται χρόνος. Ελεύθερος χρόνος. Χρόνος να πας στην πρόβα, να ράψεις τη στολή, να μάθεις το τραγούδι, να βοηθήσεις τη γειτόνισσα με τα φτερά, να συζητήσεις με την κοινότητα το φετινό θέμα. Χρόνος για να φτιάξεις κοινότητα.
Αυτόν τον χρόνο, και τη δύναμη που μας δίνει, δεν θέλουν να έχουμε τα νεοφιλελεύθερα συστήματα και τα νέα αυταρχικά καθεστώτα. Η υπερεργασία, οι χαμηλοί μισθοί που αναγκάζουν να δουλεύουμε δύο και τρεις δουλειές, η αβεβαιότητα που μας εξαντλεί ψυχικά, είναι εργαλεία που αφήνουν τους ανθρώπους χωρίς χρόνο, χωρίς δύναμη και χωρίς κοινότητα. Άτομα απομονωμένα, εξαντλημένα και πειθήνια.
Η επαναδιεκδίκηση του ελεύθερου χρόνου δεν είναι μόνο ζήτημα ευεξίας. Είναι ζήτημα πολιτικής επιβίωσης. Γιατί μόνο άνθρωποι που έχουν χρόνο μπορούν να φτιάξουν κοινότητα. Και μόνο κοινότητες που έχουν δεσμούς μπορούν να αντισταθούν.
Το παχύ χρήμα και οι αόρατοι
Θα ήταν στρουθοκαμηλικό να μην γραφθεί ότι το καρναβάλι του Ρίο έχει προ πολλού τραβήξει και το μεγάλο κεφάλαιο. Τηλεοπτικά δικαιώματα, χορηγοί, μεγαλοεπιχειρηματίες που χρηματοδοτούν σχολές με αντάλλαγμα επιρροή στα θέματα που επιλέγονται, υπερ-τουρισμός που ανεβάζει τις τιμές στις γειτονιές, εισιτήρια απλησίαστα για μεγάλη μερίδα του λαού. Η εμπορευματοποίηση είναι πραγματική, και η κριτική εδώ είναι δίκαιη.
Ωστόσο, η γνώση αυτή δεν ακυρώνει το νόημα του καρναβαλιού. Μας υπενθυμίζει ότι καμία πράξη πολιτισμικής αντίστασης δεν είναι άτρωτη στην ιδιοποίηση. Και ότι η ερώτηση που αξίζει να τίθεται είναι: ποιος ωφελείται και με ποιον τρόπο;
Πάντως,για τον απλό κόσμο που γιορτάζει τη συλλογική συνύπαρξη μέσα από την προετοιμασία κάθε επόμενου καρναβαλιού, η διαδικασία είναι πράξη συλλογικής αυτο-αναπαράστασης, εκπαίδευσης και αντίστασης. Οι περιθωριοποιημένες κοινότητες αποκτούν φωνή, αφηγούνται ιστορίες που η επίσημη ιστορία αγνοεί, τιμούν τους δικούς τους ήρωες και υπενθυμίζουν ότι η κουλτούρα γεννιέται από τα κάτω, από τις γειτονιές, τις πλατείες, τους ανθρώπους που χορεύουν την ιστορία τους στους δρόμους.
Και υπενθυμίζουν και σε εμάς: για να χορέψεις, χρειάζεσαι χρόνο. Διεκδίκησέ τον!
