Το νεοφιλελεύθερο καθεστώς έχει καλλιεργήσει επιτήδεια την ανασφάλεια και την απομόνωση, το άγχος και τον φόβο ως κυρίαρχα συναισθήματα. Ιδιωτικοποίησε τον κίνδυνο και το ρίσκο, διέλυσε συλλογικότητες και καλλιέργησε αισθήματα αλλοτρίωσης και χαμηλής αυτοεκτίμησης
Γυρίζοντας πρόσφατα στο Λονδίνο αντιμετώπισα ένα γνωστό παράδοξο. Η κυβέρνηση Στάρμερ είναι ιστορικά η λιγότερο δημοφιλής. Το κόμμα Reform του Φάρατζ προηγείται με διαφορά και θα είναι η επόμενη κυβέρνηση. Αλλά οι Εργατικοί έχουν εφαρμόσει προοδευτικές πολιτικές στην υγεία, στην εργασία, έχουν αντιμετωπίσει τη ακρίβεια και εθνικοποίησαν τους σιδηροδρόμους. Βέβαια ανταγωνίζονται τον νεοφασίστα Φάρατζ σε σκληρότητα προς τους μετανάστες και τους Παλαιστίνιους. Στην Ελλάδα έχουμε την άλλη όψη του νομίσματος. Οι πολιτικές Μητσοτάκη μεγεθύνουν την ανέχεια, τις ανισότητες, την ανασφάλεια αλλά δεν έχουν ανατρέψει τη δημοσκοπική πρωτοκαθεδρία. Αποτελεί θέσφατο αριστερής και σοσιαλδημοκρατικής πίστης ότι η οικονομική κατάσταση καθορίζει την πολιτική συμπεριφορά. Εντούτοις ούτε η επιδείνωσή της από τον Μητσοτάκη ούτε η σχετική βελτίωση από τον Στάρμερ ακολουθούν τον κανόνα.
Η ανταποδοτική και ανταλλακτική άποψη της πολιτικής εκφράζει τις προτεραιότητες των νεοφιλελεύθερων οικονομολόγων: οι άνθρωποι υπολογίζουν ορθολογικά και καθοδηγούνται αποκλειστικά από τα υλικά τους συμφέροντα. Αλλά όπως ξέρει η κοινωνική επιστήμη, η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν ακολουθεί ένα οικονομικό μοντέλο, δεν είναι στενά υπολογιστική και εργαλειακή, ούτε καθορίζεται από εξωγενείς προτιμήσεις. Η άκριτη αποδοχή του μάντρα «είναι η οικονομία, ηλίθιε» είναι θεωρητικά και εμπειρικά λαθεμένη. Η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ βοήθησε τα ασθενέστερα στρώματα αλλά έχασε διαδοχικές εκλογές. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη επιδείνωσε το εισόδημα της πλειοψηφίας αλλά κερδίζει. Οι Βρετανοί ήξεραν ότι το Brexit θα ήταν οικονομικά καταστροφικό, όπως και αποδείχτηκε, αλλά το επέλεξαν. Οι Αμερικανοί δεν ψήφισαν τον Τραμπ γιατί ανέμεναν βελτίωση του οικογενειακού εισοδήματος. Η άνοδος των ακροδεξιών κομμάτων στις σκανδιναβικές σοσιαλδημοκρατίες δείχνει τα όρια αυτού του κοινότοπου οικονομισμού.
Εντούτοις οι αναλύσεις και προτάσεις των υπαρχόντων και των επίδοξων αριστερών φορέων ασπάζονται αυτή την άποψη. Ο παλαιομαρξιστικός ισχυρισμός ότι η ιδεολογία είναι μια «ψεύτικη συνείδηση» που αποκρύπτει τα πραγματικά συμφέροντα και ο πρόσφατος ότι έχουμε μια κοινωνία «χαμηλών προσδοκιών» κάνουν τους πολίτες υπεύθυνους για τη δεξιά στροφή. Σε απάντηση, οι αριστεροί φορείς μπαίνουν σε μια πλειοδοσία υποσχέσεων βελτίωσης του εισοδήματος, παροχών και επιδομάτων. Η παροχολογία αποτελεί μια εύκολη λύση για την αντιπολίτευση. Το ίδιο ισχύει και με την επαναλαμβανόμενη πρόταση για αριστερές συνεργασίες και κοινή εκλογική κάθοδο. Η υπόθεση ότι η πρόσθεση των θραυσμάτων του ΣΥΡΙΖΑ θα πολλαπλασιάσει τις καχεκτικές δημοσκοπικές επιδόσεις τους, ενώ υπόσχονται περίπου τα ίδια, δεν πείθει. Και οι δύο προσπάθειες θα παραμείνουν ατελέσφορες αν δεν ολοκληρωθούν με νέες ιδέες, αξίες, ένα συναρπαστικό όραμα. Δυστυχώς η αδιαφορία της Αριστεράς για τη θεωρία και η επιμονή της σε ξεπερασμένα μοντέλα δεν βοηθούν στην ανάδυση ενός νέου αφηγήματος, μιας ολοκληρωμένης πρότασης που να μπορεί να συνεπάρει τον κόσμο, να δημιουργήσει ενθουσιασμό, να επαναφέρει το ενδιαφέρον για τα κοινά. Πώς μπορεί να γίνει αυτό; Ενα γνωστό διανοητικό πείραμα μας καλεί να υποθέσουμε ότι το χειρότερο έγινε και κοιτώντας προς τα πίσω να φανταστούμε τι θα έπρεπε να κάνουμε διαφορετικά για να αποφύγουμε την καταστροφή. Στην αρχή της πορείας βρίσκεται ένα αυξανόμενο κύμα κοινωνικής δυσφορίας και ατομικής δυστυχίας. Αμερικανικές μελέτες βρίσκουν ότι αποτελούν ισχυρά προγνωστικά εκλογικής συμπεριφοράς. Οσοι δήλωναν εξαιρετικά δυστυχισμένοι ψήφισαν τον Τραμπ.
Ποια είναι τα αίτια της κοινωνικής δυσφορίας; Το νεοφιλελεύθερο καθεστώς έχει καλλιεργήσει επιτήδεια την ανασφάλεια και την απομόνωση, το άγχος και τον φόβο ως κυρίαρχα συναισθήματα. Ιδιωτικοποίησε τον κίνδυνο και το ρίσκο, διέλυσε συλλογικότητες και καλλιέργησε αισθήματα αλλοτρίωσης και χαμηλής αυτοεκτίμησης. Το άγχος για το μέλλον αυξάνεται από την ανέχεια, τους πολέμους, την τεχνητή νοημοσύνη και την κλιματική κρίση, αλλά και τις πολιτισμικές πλευρές του νεοφιλελευθερισμού. Η αποδιοργάνωση της οικογένειας, η αποσύνθεση της ηθικής, ο μηδενισμός και κυνισμός της εξουσίας, η δραματική αύξηση του ατομισμού και η μείωση της συμμετοχής σε συλλογικότητες, όπως τα συνδικάτα, τα σωματεία, τα κόμματα ή οι παρέες, μας χαρακτηρίζουν. Αυτό είναι το αυταρχικό σχέδιο που αναδύεται στην Ελλάδα. Η προγραμματική υπόσχεση αναδιανεμητικών πολιτικών δεν οδηγεί από μόνη της στην ανατροπή του. Η Αριστερά χρειάζεται να διευρύνει τον τρόπο με τον οποίο απευθύνεται στους πολίτες για τους φόβους, τις ανησυχίες, τα άγχη τους. Ποιες στρατηγικές θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν την κοινωνική δυσφορία;
1. Το αφήγημα και οι ταυτότητες. Πολιτικές που υπόσχονται ή προσφέρουν οικονομικά οφέλη χωρίς να τα βάζουν σε μια ολοκληρωμένη μυθοπλασία έχουν μικρό πολιτικό αντίκτυπο. Οι προοδευτικές ταυτότητες χτίζονται με την κινητοποίηση των συναισθημάτων, της ιστορικής μνήμης και των προτύπων ζωής. Η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ βοήθησε οικονομικά τα παιδιά, τους ανασφάλιστους, τους μετανάστες. Αλλά δεν έφτιαξε μια ιστορία που να εξηγεί πως οι μεταρρυθμίσεις της κυβέρνησης ήταν μέρος ενός γενικότερου σχεδίου χειραφέτησης που αντέστρεφε τις προηγούμενες καταστροφικές πολιτικές. Το προοδευτικό αφήγημα έχει αρχή, μέση και τέλος, ονοματίζει τους υπεύθυνους της λαϊκής δυσαρέσκειας, έχει ήρωες και δράκους. Κατονομάζει τις κερδοσκοπικές εταιρείες, τις μεγάλες τράπεζες, τους ενόχους της διαφθοράς και της διαπλοκής. Οι ταυτότητες δημιουργούνται ανταγωνιστικά, απέναντι στους άλλους. Αν για τους δεξιούς οι μετανάστες και οι μειονότητες στηρίζουν την αυταρχική ταυτότητα, για την Αριστερά οι διεφθαρμένοι, οι διαπλεκόμενοι, οι κερδοσκόποι κατασκευάζουν την προοδευτική. Είδαμε πώς γιγαντώθηκε το ενδιαφέρον για τον ΟΠΕΚΕΠΕ όταν ακούστηκαν πραγματικά ονόματα – «Φραπές», «Χασάπης», Σεμερτζίδου. Βλέπουμε πώς το κίνημα Καρυστιανού θεμελιώνεται στη γραμμή ρήξης «εμείς ή οι άλλοι».
2. Η οικονομική δυσπραγία διαθλάται στην καθημερινή εμπειρία. Η βία, η ψυχική υγεία, η ασφάλεια στις συγκοινωνίες και στον δημόσιο χώρο, η οικογενειακή δυσπραγία, η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση, η αδιαφορία της εξουσίας για την αξιοπρέπεια του πολίτη είναι οι τόποι και οι τρόποι όπου χτίζονται κοινωνικές ταυτότητες και πολιτικές συμπεριφορές. Η εμπειρία της ταπείνωσης και της υποτέλειας που δημιουργούν η τάξη, η φυλή, το φύλο γίνονται αισθητές σε καθημερινά και συνηθισμένα περιστατικά. Οι φόβοι για τη βία και την εγκληματικότητα που καλλιεργούνται από την κυβέρνηση είναι υπερβολικοί και δεν αντιμετωπίζονται με την ποινικοποίηση της παραβατικότητας και την αυστηροποίηση των ποινών. Το έγκλημα αντιμετωπίζεται στη ρίζα του, με την εργασία, την αξιοπρεπή ζωή, την κοινωνική φροντίδα. Αλλά η αίσθηση του κινδύνου, ο φόβος της ανασφάλειας, το άγχος για το μέλλον είναι πραγματικά, δεν πρέπει να εγκαταλείπονται στη Δεξιά. Αυτό έδειξε με τον πιο έντονο τρόπο η παλλαϊκή απήχηση των Τεμπών. Αντιμετωπίζοντας τα καθημερινά, απαντάμε τα αιώνια.
3. Το όραμα. Η Αριστερά δεν θα αναστηθεί χωρίς όραμα. Κεντρικές ιδέες για το τι δίνει νόημα στη ζωή, πώς πρέπει να ζούμε, γιατί νοιαζόμαστε για τους άλλους. Η νεοφιλελεύθερη κουλτούρα του πετυχημένου, του άριστου και του αριβίστα υπόσχεται πλούτο, ασφάλεια και κατανάλωση μέσω της ατομικής προσπάθειας, μια αντίληψη που περνάει σε όλα τα ταξικά στρώματα. Συνδυάζεται με το εθνικιστικό και πατριαρχικό όραμα που αποκλείει τους άλλους και διαφορετικούς και δημιουργεί την ταυτότητα του εθνικιστή, του καθαρού αίματος, των αυταρχικών ηγετών και των υπάκουων οπαδών. Το προοδευτικό όραμα αντίθετα θεμελιώνει την ταυτότητα στις αξίες της ανθρώπινης ευημερίας, στην ισότητα, τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη. Η Αριστερά δανείζεται από την κοσμική θρησκεία τις αξίες της αγάπης, της προσφοράς και της αλληλεγγύης. Ιστορίες λύτρωσης και η μίμηση παραδειγματικών ζωών χτίζουν το όραμα.
4. Μόνο η συμμετοχή σε συλλογικότητες αντιμετωπίζει την κοινωνική απομόνωση και τα ψυχικά της επακόλουθα. Οργανώσεις, συνδικάτα, σωματεία – να νιώσουμε ότι είμαστε και δρούμε μαζί, νοιαζόμαστε ο ένας τον άλλο, επειδή το εγώ φτιάχνεται από το εσύ, η ταυτότητα είναι δημιούργημα της ετερότητας, η υποκειμενικότητα είναι πάντα διυποκειμενική.
