Βασικές παράμετροι της συμφωνίας
Εισαγωγικά στοιχεία
Η συμφωνία Mercosur περιλαμβάνει δύο ειδικότερες συμφωνίες: Τη συμφωνία σύνδεσης (ΕΕ- EU-Mercosur Partnership Agreement) [EMPA] και την ενδιάμεση συμφωνία (Interim Trade Agreement) [iTA]. Η πρώτη είναι η καθολική συμφωνία και περιλαμβάνει τον πολιτικό διάλογο και τη συνεργασία σε διάφορους τομείς. Περιλαμβάνει, επίσης, τον πυλώνα για το εμπόριο και τις επενδύσεις. Η εφαρμογή της θα αρχίσει με την υπογραφή της από τα δύο μέρη, τη σχετική απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και την κύρωσή της από τα εθνικά κοινοβούλια. Η δεύτερη συμφωνία (iTA) αποτελεί τον πυλώνα της πρώτης (ΕΜΡΑ) σχετικά με την απελευθέρωση του εμπορίου και των επενδύσεων και, επιπλέον, εφαρμόζεται από μόνη της μέχρι τη θέση σε ισχύ της πρώτης. Περιλαμβάνουν τις ίδιες ρυθμίσεις σχετικά με τις μειώσεις δασμών και το άνοιγμα σε νέες αγορές για πολλά προϊόντα και υπηρεσίες (γεωργικά προϊόντα, αυτοκίνητα, φαρμακευτικά και χημικά προϊόντα κλπ). Η συμφωνία iTA ανήκει στην αποκλειστική αρμοδιότητα της ΕΕ και δεν χρειάζεται επικύρωση από τα κοινοβούλια των κρατών μελών. Η συζήτηση που άνοιξε μετά από τις σφοδρές αντιδράσεις των ευρωπαίων αγροτών αφορά την εν λόγω συμφωνία. Τέλος, η θετική απόφαση της 9ης Ιανουαρίου 2026 από τα κράτη μέλη αφορά και τις δύο συμφωνίες.
Βασικές ρυθμίσεις της συμφωνίας
Θεσπίζεται η πλήρης απελευθέρωση των εμπορικών ανταλλαγών μεταξύ των δύο μερών για προϊόντα και υπηρεσίες. Προβλέπει μείωση δασμών ανάλογα με τα προϊόντα και προοδευτικά την πλήρη κατάργησή τους. Το μεγαλύτερο πρόβλημα της συμφωνίας εντοπίζεται στον τομέα των αγροτικών προϊόντων καθόσον εγκαθιδρύεται ένας αθέμιτος ανταγωνισμός μεταξύ ευρωπαίων και νοτιοαμερικανών αγροτών που θα έχει σαν αποτέλεσμα να κατρακυλήσουν οι τιμές των αγροτικών προϊόντων και έτσι να πληγούν ανεπανόρθωτα οι ευρωπαίοι αγρότες. Αυτό έχει να κάνει με το ότι οι κανόνες παραγωγής στις δύο πλευρές του Ατλαντικού είναι πολύ διαφορετικοί. Π.χ., στην περιοχή της Mercosur γίνεται υπερβολική χρήση φυτοφαρμάκων τα οποία απαγορεύονται στην ΕΕ (κανονισμός 1907/2009). Η ως άνω υπερβολική χρήση των φυτοφαρμάκων σε συνδυασμό με το μικρό κόστος (όπως προκύπτει από τα στοιχεία των εξαγωγών της Γαλλίας, Γερμανίας, Ιταλίας και ΗΠΑ προς τις χώρες αυτές) έχει ως συνέπεια να υπάρχει μεγάλη και φτηνή παραγωγή αγροτικών προϊόντων στις χώρες MERCOSUR. Επίσης, η παραπάνω χρήση προκαλεί και προσβολή της υγείας των εργαζομένων. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι πολλά αγροτικά προϊόντα των χωρών της Mercosur είναι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί (ΓΤΟ) και θα εισέλθουν στην ευρωπαϊκή αγορά χωρίς την κατάλληλη επισήμανση, καθώς δεν υπάρχει τέτοια πρόβλεψη στις χώρες αυτές σε αντίθεση με αυτό που ισχύει στην ΕΕ.
Το ίδιο ισχύει και για τα κτηνοτροφικά προϊόντα καθώς και σε αυτόν τον τομέα οι κανόνες παραγωγής διαφέρουν σημαντικά. Η κτηνοτροφική παραγωγή η οποία στηρίζεται στην ευρεία χρήση αυξητικών ορμονών και αντιβιοτικών στα βοοειδή, όπως επίσης και η παραγωγή χλωριούχων πουλερικών στη Mercosur (απαγορεύονται και τα δύο στην ΕΕ) συνιστούν αθέμιτο ανταγωνισμό καθώς μειώνουν το κόστος παραγωγής. Αντίθετα, στην ΕΕ υπάρχουν άλλες ρυθμίσεις. Σύμφωνα με τον κανονισμό 178/2002 (και τους άλλους κανονισμούς που τον συμπληρώνουν) θεσπίζεται υψηλού επιπέδου προστασία της υγείας των καταναλωτών, πράγμα που οδηγεί στην υιοθέτηση αυστηρών στάνταρντς που δεν επιτρέπουν να υπάρχει φτηνή παραγωγή στην ΕΕ. Επιπλέον, η μεγαλύτερη κτηνοτροφική και γεωργική παραγωγή στις χώρες Mercosur, ως συνέπεια του ανοίγματος στην αγορά της ΕΕ, θα επιφέρει περαιτέρω καταστροφή των δασών του Αμαζονίου αφού θα χρειάζονται μεγαλύτερες εκτάσεις για την κτηνοτροφία και την καλλιέργεια σόγιας. Να σημειωθεί ότι στις 5.1.2025, το moratorium για την απαγόρευση επέκτασης της καλλιέργειας σόγιας που προστάτευε τα δάση του Αμαζονίου στη Βραζιλία από την εκχέρσωση ανακλήθηκε, τη στιγμή που η ΕΕ έχει θεσπίσει κανονισμό για την προστασία των δασών από τρίτες χώρες που εισάγουν προϊόντα σε αυτή (Καν. 2023/1115). Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η νομοθεσία της ΕΕ για το περιβάλλον, τη δημόσια υγεία και την προστασία των εργαζομένων εξασφαλίζει υψηλό επίπεδο προστασίας, κάτι που δεν συμβαίνει με τη Mercosur.
Αντί να αντιμετωπίζονται οι ως άνω διαφοροποιήσεις με νομικά δεσμευτικούς κανόνες που θα εξασφαλίζουν τον υγιή ανταγωνισμό, η μόνη ρύθμιση που υπάρχει είναι αυτή «του μηχανισμού εξισορρόπησης» (άρθρα 21.4 iTA και 29.4 ΕΜΠΑ). Ο εν λόγω μηχανισμός επιτρέπει σε ένα συμβαλλόμενο μέρος να ζητήσει αποζημίωση εάν η ακολουθούμενη πολιτική από το άλλο «επηρεάζει δυσμενώς το εμπόριο» Με άλλα λόγια, εάν η ΕΕ αποφασίσει να υιοθετήσει πιο προστατευτικούς κανόνες, π.χ. στα ζιζανιοκτόνα, κάτι που θα βλάψει τα εμπορικά συμφέροντα των κρατών της Mercosur, τα τελευταία μπορούν να ζητήσουν αποζημίωση. Είναι πολύ πιθανό να επιτύχουν την αιτούμενη αποζημίωση δεδομένου ότι όλα τα μέρη δεσμεύονται από τις συμφωνίες του ΠΟΕ, οι οποίες καλύπτουν πλήρως την ελευθερία των ανταλλαγών εις βάρος του περιβάλλοντος. Να θυμίσουμε ότι η ΕΕ καταδικάστηκε στο παρελθόν από το δικαιοδοτικό όργανο του ΠΟΕ στις υποθέσεις των ορμονούχων κρεάτων και των ΓΤΟ.
Οι ρήτρες διασφάλισης
Η ΕΕ, προκειμένου να κάμψει τις ισχυρές αντιδράσεις των ευρωπαίων αγροτών, πρότεινε ένα κανονισμό που προβλέπει «ρήτρες διασφάλισης». Στις 16.12.2025 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε υπέρ της ως άνω πρότασης, θεωρώντας ότι προστατεύει την αγορά της ΕΕ από τις αθρόες εισαγωγές. Προβλέπονται κατώφλια εισαγωγής για ορισμένα προϊόντα, όπως το βόειο κρέας, η ζάχαρη, το ρύζι, η σόγια ή τα εσπεριδοειδή. Συγκεκριμένα, εάν οι τιμές πέσουν περισσότερο από 5% ή οι εισαγωγές από τη Mercosur αυξηθούν πάνω από 5%, η ΕΕ έχει το δικαίωμα να προβάλει αντιρρήσεις ή άρνηση. Ωστόσο, οι εν λόγω ρήτρες διασφάλισης δεν μπορούν να εφαρμοστούν αποτελεσματικά διότι οι προϋποθέσεις ενεργοποίησης τους είναι τόσο περιοριστικές που δίνουν απλώς την εντύπωση προστασίας των προϊόντων καθόσον ο μηχανισμός δεν μπορεί να ενεργοποιηθεί παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις και εφόσον αποδειχθεί ότι οι εισαγωγές από τα κράτη της Mercosur προκαλούν σοβαρή οικονομική ζημία στην ΕΕ, κάτι εξαιρετικά δυσαπόδεικτο έως αδύνατο. Επιπλέον, για να χρυσώσει το χάπι η Επιτροπή, πρότεινε την αποδέσμευση 45 δις Ευρώ για να πληρωθούν οι αγρότες το 2028 ως αποζημίωση για τυχόν ζημίες από την εφαρμογή της συμφωνίας. Επίσης, η Επιτροπή τόνισε ότι το επόμενο χρονικό διάστημα θα εξειδικεύσει τα προϊόντα που θα τύχουν προστασίας (κυρίως ΠΟΠ) και θα απαγορεύσει την έγκριση πέντε δραστικών ουσιών που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή φυτοφαρμάκων.
Επειδή, όμως, τα ζητήματα που θέτει η συμφωνία Mercosur είναι δομικής φύσης, επιβάλλεται να υιοθετηθούν πιο φιλόδοξα και πιο αποτελεσματικά μέτρα. Τέτοια μπορεί να είναι τα μέτρα παρακολούθησης και διαφάνειας, όπως η θέσπιση μηχανισμών στα κράτη μέλη και, κυρίως, η εισαγωγή ενός νέου κεφαλαίου για το εμπόριο και τη βιώσιμη ανάπτυξη που θα είναι νομικά δεσμευτικό καθόσον έτσι θα περιοριστούν σημαντικά οι αρνητικές επιπτώσεις από την εφαρμογή της συμφωνίας Mercosur. Ωστόσο, δεν διαφαίνεται μια τέτοια προοπτική από την ΕΕ. Εάν η συμφωνία παραμείνει ως έχει θα προκαλέσει έντονες δικαστικές αμφισβητήσεις, διότι δεν είναι συμβατή με τις δεσμεύσεις της ΕΕ για το κλίμα, το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία κλπ, καθώς τέτοιες δεσσμεύσεις λείπουν παντελώς από τη συμφωνία. Έτσι όπως έχουν διαμορφωθεί τα πράγματα, ανήκει στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να ψηφίσει σχετικά με την εν λόγω συμφωνία, με βάση το δίκαιο της ΕΕ και κυρίως τα συμφέροντα των ευρωπαίων αγροτών, καταναλωτών και εργαζομένων. Επειδή η εφαρμογή της ενδιάμεσης συμφωνίας απαιτεί να ληφθεί απόφαση του Ευρωπαϊκού κοινοβουλίου, δίνεται η δυνατότητα, έστω και σε αυτό το στάδιο, να αξιολογηθούν όλες οι πλευρές της συμφωνίας Mercosur από το δημοκρατικά νομιμοποιημένο θεσμικό όργανο της ΕΕ.
Σε κάθε περίπτωση, επειδή τίθενται πολλά ζητήματα συμβατότητας της συμφωνίας Mercosur με το δίκαιο της ΕΕ, μπορεί να ζητηθεί η γνώμη του Δικαστηρίου της ΕΕ. Ειδικότερα, το Άρθρο 218(11) της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ προβλέπει ότι «ένα κράτος μέλος, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο,, το Συμβούλιο, ή η Επιτροπή μπορεί να ζητήσει από το Δικαστήριο να γνωμοδοτήσει εάν η σχεδιαζόμενη συμφωνία είναι συμβατή με τις Συνθήκες. Εάν η γνώμη του Δικαστηρίου είναι αρνητική, η σχεδιαζόμενη συμφωνία μπορεί να τεθεί σε ισχύ μόνο εφόσον τροποποιηθεί ή εάν αναθεωρηθούν οι Συνθήκες». Είναι κοινή συνείδηση στη συντριπτική πλειοψηφία των ευρωπαίων πολιτών, ότι βρισκόμαστε σε μια ιστορική στιγμή όπου ολοένα και περισσότερο μειώνεται η εμπιστοσύνη στη διακυβέρνηση της ΕΕ, στο πολιτικό σύστημα που τη στηρίζει και στον έλεγχο ή τη λειτουργία του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η αντιμετώπιση της συμφωνίας Mercosur από τα ευρωπαϊκά όργανα και από τα κράτη μέλη στη βάση των συμφερόντων των ευρωπαίων πολιτών και του δικαίου της ΕΕ μπορεί να είναι καθοριστική για την τύχη τους. Μπορεί, επίσης, να είναι σημαντική και για την αντιμετώπιση της ακροδεξιάς στην Ευρώπη, η οποία βρίσκει την ευκαιρία να προωθήσει την επικίνδυνη πολιτική της εθνικής αναδίπλωσης.
