Η έναρξη του 2025, με τη δεύτερη εκλογή Τραμπ και τις δυνατότητες της 6ης τεχνολογικής επανάστασης, αναδιατάσσει το παγκόσμιο ασταθές σκηνικό του 21ου αιώνα. Η τρέχουσα ιστορική περίοδος (κρίση του 2008 – σήμερα) χαρακτηρίζεται από τον γεωπολιτικό και καπιταλιστικό μετασχηματισμό.
Στο καπιταλιστικό πεδίο, η παγκοσμιοποίηση έλαβε τέλος. Η μερική παγκοσμιοποίηση αφορά πλέον ζώνες επιρροής των τριών υπερδυνάμεων (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία), και τους νέους ευρύτερους σχηματισμούς (ΝΑΤΟ Ευρωπαϊκο-Ινδοειρηνικού, BRICS, Παγκόσμιος Νότος). Ο χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός (Wall Street, City Λονδίνο) εξακολουθεί να κυριαρχεί έναντι του βιομηχανικού, αλλά τα τελευταία 30 χρόνια έχει αλλάξει δραματικά η κατανομή της οικονομικής δραστηριότητας με κέντρο την νοτιοανατολική Ασία. Η 35ετής περίοδος νεοφιλελευθερισμού της Δύσης (Washington Consensus) έκλεισε, συρρικνώνοντας τη δυτική επιρροή και με αρνητικά αποτελέσματα για τα 2/3 της κοινωνίας. Η νέα φάση αρχίζει με την πολεμική οικονομία να επικρατεί και τις ανισότητες σε κορύφωση.
Το γεωπολιτικό τοπίο
Από το 2015, το ΑΕΠ της Κίνας έχει ξεπεράσει το ΑΕΠ των ΗΠΑ. Σήμερα, σε πραγματικό ΑΕΠ, η Κίνα παράγει περίπου το 20% της παγκόσμιας παραγωγής αγαθών και υπηρεσιών, ενώ οι ΗΠΑ το 15%. Το μερίδιο της Ευρώπης έχει μειωθεί αισθητά (14%) με πρόβλεψη περαιτέρω μείωσης, ενώ μόνο Ινδία, Κίνα και Ινδονησία (σχεδόν το 40% του παγκόσμιου πληθυσμού) έχουν το 30% της παγκόσμιας «πίτας» και 19% των παγκόσμιων εξαγωγών [1].
Ήδη, από δεκαετίας, Κίνα και BRICS προσπαθούν να δημιουργήσουν νέους διεθνείς θεσμούς έναντι των παραδοσιακών υπό αμερικανικό έλεγχο (ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα, SWIFT κλπ) χωρίς, όμως ακόμα, διεθνή απήχηση.
Στο γεωπολιτικό πεδίο, η τάση οδηγεί σε ένα πολυπολικό κόσμο, αλλά, προς το παρόν, ΗΠΑ – Κίνα – Ρωσία καθορίζουν τις εξελίξεις. Το mainstream Ινστιτούτο Aspen Italia ονόμασε ΗΠΑ και Κίνα ως «συμπληρωματικούς αντιπάλους», της αναγκαστικής συνύπαρξης.
Μετά το ‘90 και την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, οι ΗΠΑ θα ηγεμονεύουν στο παγκόσμιο στερέωμα, ως την κρίση του 2008. Έκτοτε, η τεράστια άνοδος της Κίνας σε όλα τα πεδία, ανάγκασε τις ΗΠΑ να την ονομάσουν κύριο αντίπαλο για την παγκόσμια κυριαρχία. Ταυτόχρονα, η Ρωσία αμφισβήτησε την αμερικανική κυριαρχία, μέσω της επανόδου της στο διεθνές πεδίο και της ολικής συμφωνίας με την Κίνα. H στρατηγική των ΗΠΑ ήταν συνυφασμένη με τον περιορισμό (containment) Κίνας – Ρωσίας στα «χωρικά τους ύδατα», μέσω του ΝΑΤΟ και των διεθνών οργανισμών υπό τον έλεγχο τους.
Ο Τραμπ, όμως, ανατρέπει ριζικά τη στρατηγική αυτή. Αυξάνει την πίεση στο Πεκίνο, αλλά προσφέρει στη Μόσχα γεωοικονομικά και γεωπολιτικά οφέλη, προσελκύοντας τους ρώσους ολιγάρχες στην αμερικανική αγορά. Στόχος η απομάκρυνση της Ρωσίας από την Κίνα και η ενσωμάτωση της στα αμερικανικά πρότυπα. Διαφορετικά, προτείνεται η ρωσική κατάτμηση, μέσω εθνοτικών εντάσεων.
Αλλά η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας (NSS) είναι ευρύτερο σχέδιο, που «κουμπώνει» με την προεκλογική «Ατζέντα 2025» του Heritage Foundation για την επικράτηση των ακραίων συντηρητικών και αντιδραστικών αξιών και την αλλαγή του παγκόσμιου χάρτη.
Η έκθεση της Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας
Το πρώτο μέλημα της έκθεσης Τραμπ αφορά τον εσωτερικό εχθρό: οι μετανάστες είναι το «πνεύμα του κακού» της αμερικανικής κοινωνίας. Η θεωρία της «Μεγάλης Αντικατάστασης» ως επίσημο δόγμα, προς ικανοποίηση της αlt. right που απαιτεί μια κοινωνία λευκή, χριστιανική και προφεμινιστική, σε ένα ανέφικτο ακροδεξιό όραμα.
Η έκθεση προτείνει: «ευέλικτο» πολιτικό σύστημα (χωρίς δημοκρατικούς ελέγχους και κανόνες), καινοτόμο οικονομία, προηγμένο χρηματοπιστωτικό σύστημα με ισχυρό δολάριο και αυξημένη εγχώρια ζήτηση, νέες τεχνολογίες, αναζωογόνηση του ενεργειακού και βιομηχανικού τομέα και ειδικά της αμυντικής βιομηχανίας.
Βέβαια, η ταχεία ανοικοδόμηση μιας ισχυρής βιομηχανίας απαιτεί μακροχρόνιες τεράστιες επενδύσεις, με κεντρικό σχεδιασμό και ουσιαστικό κρατικό έλεγχο επί των εταιρικών αποφάσεων. Το ακριβώς αντίθετο από την ισχύουσα αμερικανική πραγματικότητα, όπου επικρατεί το ολιγαρχικό σχήμα του Τραμπ με τους ακροδεξιούς δισεκατομμυριούχους (Wall Street και Silicon Valley).
Οι ΗΠΑ, πλέον, δεν θέλουν να ηγεμονεύσουν, αλλά να αποτρέψουν τη δυνατότητα κυριαρχίας άλλων. Ο Τραμπ εγκαταλείπει τη διαμόρφωση της διεθνούς τάξης και δεν θέλει διεθνή συνεργασία, αλλά διμερείς σχέσεις με την εκάστοτε περιοχή ενδιαφέροντος. Ένα είδος «διαχειριζόμενης πολυπολικότητας» με σειρά προτεραιότητας: οι ΗΠΑ ηγεμονεύουν στην αμερικανική ήπειρο (δόγμα Μονρόε) και στον Ινδοειρηνικό (έναντι Κίνας), ενώ η Ιαπωνία αναλαμβάνει την Άπω Ανατολή. Σε δεύτερη μοίρα, η Ευρώπη της alt. right (Όρμπαν, Μελόνι, AfD κλπ) και η Μ. Ανατολή με διαχειριστές Ισραήλ και μοναρχίες του Κόλπου (Συμφωνίες του Αβραάμ), όλοι με «back up» ΗΠΑ. Τελευταία στις προτεραιότητες η Αφρική.
Η έκθεση δεν κάνει καμία αναφορά στις στρατιωτικές σχέσεις ΗΠΑ – Κίνας, παρά μόνο στον ανταγωνισμό των εμπορικών σχέσεων, ούτε όμως σε στρατηγικές για τον περιορισμό των πυρηνικών όπλων. Δεν σκιαγραφεί τη στρατηγική των ΗΠΑ για την ειρήνη στο Ουκρανικό, ούτε κατονομάζει τη Ρωσία ως σοβαρή απειλή. Η συμφωνία Τραμπ – Πούτιν αφήνει σε αμηχανία τους Ευρωπαίους, που επιμένουν στο δόγμα Μπάιντεν, της συνέχισης του πολέμου ως τη ρωσική ήττα.
Και η Ευρώπη;
Η στρατηγική Τραμπ προτείνει έναν «Πυρήνα 5» χωρών (C5), που αποτελείται από ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία, Ινδία και Ιαπωνία, αφήνοντας εκτός την Ευρώπη.
O Τραμπ καλεί τους Ευρωπαίους να απογαλακτισθούν από την αμερικανική στρατιωτική υποστήριξη. Αλλά τα υψηλής τεχνολογίας συστήματα άμυνας και οι πύραυλοι μέσου βεληνεκούς των πυρηνικών κεφαλών βρίσκονται σπαρμένα στη νατοϊκή Ευρώπη, υπό απόλυτο αμερικανικό έλεγχο.
Η στροφή των Ευρωπαίων στη μεγαλύτερη, μεταπολεμικά, αύξηση των στρατιωτικών δαπανών (ΝΑΤΟ 5% του ΑΕΠ, πολεμική οικονομία) δείχνει πανικό, αλλά και υποταγή στις ΗΠΑ. Η ευρωπαϊκή οικονομία «παλεύει» με την ύφεση, ο νεοφιλελευθερισμός έχει αυξήσει στο μέγιστο τις ανισότητες, το ειδικό βάρος της ΕΕ μειώνεται συνεχώς στο παγκόσμιο γίγνεσθαι, ενώ οι όροι σύγκλισης μεταξύ των κρατών και περιφερειών έγιναν όροι απόκλισης.
Η πολεμική οικονομία είναι μονομερής, δεν έχει ικανούς πολλαπλασιαστές ανάπτυξης, ευνοεί μόνο χώρες με αντίστοιχες υποδομές (Γερμανία, Γαλλία και δευτερευόντως Ιταλία, Ισπανία, Πολωνία και Σουηδία), αυξάνει την εξάρτηση από την τεχνολογία των ΗΠΑ και τα όποια αποτελέσματα απαιτούν μακροπρόθεσμες επενδύσεις και κεντρικό σχεδιασμό.
Το σχέδιο ευνοεί την αύξηση του αυταρχισμού στην Ευρώπη. Πολιτικά εκφράζεται από τη συμμαχία Δεξιάς – Ακροδεξιάς. Τραμπ και Πούτιν στηρίζουν την ευρωπαϊκή alt. right για την καταστροφή της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, μέσω χαλαρής συνομοσπονδίας. Η έκθεση Τραμπ αναφέρει ότι θα στηρίξει την Ακροδεξιά με στόχο τη διάσπαση της EE: «Αυστρία, Ουγγαρία, Ιταλία και Πολωνία οι χώρες με τις οποίες οι ΗΠΑ θα πρέπει να συνεργαστούν περισσότερο».
Η προσπάθεια του Μερτς και των «προθύμων» χωρών να μοχλεύσουν τα ρωσικά παγωμένα κεφάλαια στην Ευρώπη έπεσε στο κενό, όπως διαφαινόταν. Πρόκειται για προσωπική ήττα του Μερτς και της Φον ντερ Λάιεν και νίκη του Βελγίου, Γαλλίας, Ισπανίας, Ιταλίας. Ο Μητσοτάκης ήταν με τους ηττημένους. Δεν γνώριζε ότι το Διεθνές Δικαστήριο, πρόσφατα, αποφάσισε ότι οι ΗΠΑ έπρεπε να επιστρέψουν τα παγωμένα ιρανικά κεφάλαια;
Η έκδοση ευρωομολόγων 90 δισ. με εγγύηση το δημοσιονομικό απόθεμα της ΕΕ (εκτός Τσεχίας, Σλοβακίας, Ουγγαρίας) για τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας στα επόμενα δύο χρόνια, δεν καλύπτει τις πλήρες ανάγκες της Ουκρανίας (160 δισ.) που απλά αποφεύγει την πτώχευση. Η πιθανότητα «η Ουκρανία να τα αποπληρώσει, όταν η Ρωσία πληρώσει για τις ζημιές που προκλήθηκαν από τον πόλεμο» μάλλον αφορά ευχολόγιο και κάλυψη της γερμανικής ήττας. Η στρατηγική των Ευρωπαίων έγκειται μόνο στην προσδοκία τραμπικής ήττας στις επόμενες εκλογές. Ο Τραμπ αρνείται την είσοδο της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ και διαφωνεί κάθετα με την ευρωπαϊκή γραμμή.
Το τέλος του Ταμείου Ανάκαμψης, η μείωση κονδυλίων ΕΣΠΑ, ΚΑΠ και άλλων ευρωπαϊκών ταμείων θα αυξήσει περαιτέρω τις ευρωπαϊκές ανισότητες.
Οι νέες διαστάσεις της ανισότητας καθορίζουν τον 21ο αιώνα, επηρεάζοντας κάθε κοινωνικοοικονομική πτυχή: κλίμα, πλούτος, ανισότητες μεταξύ των φύλων, άνιση πρόσβαση στο ανθρώπινο κεφάλαιο, ασυμμετρίες του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος και περιφερειακές ανισότητες αναδιαμορφώνουν το τοπίο [2].
Και όμως οι ανισότητες μπορούν να μειωθούν με αναδιανεμητικές πολιτικές, προοδευτική φορολογία, επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο, ισχυρά εργασιακά δικαιώματα και φόρο πλούτου για τους πολυεκατομμυριούχους. Οι ανισότητες είναι πολιτική επιλογή, ως αποτέλεσμα πολιτικών, θεσμών και δομών διακυβέρνησης. Τα εργαλεία και τα κεφάλαια υπάρχουν (ευρωομόλογα), είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης.
Είναι καθήκον της Αριστεράς, στη δυστοπική συγκυρία, να υπερασπιστεί τη δημοκρατία και τη μείωση των ανισοτήτων με τη δική της αφήγηση.
Σημειώσεις:
1. World Development Indicators (Παγκόσμια Τράπεζα, 2025) σε δολάρια ίσης αγοραστικής δύναμης.
2. The World Inequality Report 2026 (WIR 2026)
